Pensioen zit in het reptielenbrein

Wie denkt er na over zijn inkomen voor later? Maar heel weinig mensen, zeggen experts. Je zou al jong moeten beginnen met zélf sparen, nu het kabinet de automatische opbouw van het pensioen verlaagt.

Er zullen weinig jongeren zijn die het beseffen, maar de ouderenbond ANBO komt deze dagen op voor hún rechten. De bond is niet zo fel kritisch en bezorgd over het pensioenakkoord van het kabinet omdat de eigen achterban er zo onder lijdt. Want dat valt enorm mee. Het gaat de ANBO vooral om wie nu nog moet beginnen met die verlaagde pensioenopbouw. De jongeren dus. Of, zoals Frank van der Aa van de ouderenbond het zegt: „De toekomstige senioren.”

Wie nu 25 jaar is en twee keer modaal verdient (66.000 euro), krijgt door de kabinetsplannen een pensioen dat 6.000 euro per jaar lager is dan nu het geval zou zijn. Maar wanneer gaan die aanstaande ouderen zich zélf zorgen maken over hun toekomstige inkomen?

Het liefst doen ze dat helemaal niet, zegt Marcel Warnaar. Hij is onderzoeker bij het Nibud, het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting. „Als mensen zelf de keuze moeten maken om te sparen voor later, zullen ze dat vaak niet doen.”

Warnaar noemt de VS als voorbeeld. Als bedrijven daar hun werknemers een spaarregeling aanbieden voor een pensioen, die ze ook kunnen afwijzen, doen de meeste mensen mee. Als bedrijven zo’n regeling niet zelf aanbieden, maar je hebt als werknemer wel de mogelijkheid om aan zoiets mee te doen, doen de meesten dat niet. „We nemen de meeste keuzes met ons reptielenbrein”, zegt Warnaar. En dat brein – verantwoordelijk voor onze primaire overlevingsdrang – „denkt nog steeds dat we niet ouder worden dan een jaar of veertig, vijftig”.

We zouden zo’n financiële beslissing moeten nemen met ons cognitieve brein. „En dat proberen we te vermijden”, zegt Warnaar. „Dat betekent een uitdaging voor pensioenfondsen en wie er ook maar bij betrokken is: er moet serieus over worden nagedacht.”

Dieet

Mensen nemen het zich vaak wel voor om financieel iets te regelen voor later. „Het is zoiets als op dieet gaan”, zegt Warnaar. „Morgen doe ik het. Maar na morgen is er weer een morgen.”

Arno Riedl, hoogleraar economie aan de Universiteit Maastricht, doet onderzoek naar het gedrag van consumenten in verschillende economische situaties – waaruit blijkt dat ze lang niet altijd keuzes maken die hen de grootste materiële winst oplevert, zoals wél vaak wordt gedacht.

„We zijn er niet zo goed in om beslissingen te nemen voor de lange termijn”, zegt Riedl. Dus wat doen de meeste werknemers als ze maandelijks minder automatisch sparen voor hun pensioen, maar wel – als het goed is – een lagere pensioenpremie gaan betalen? Dan geven ze het extra geld dat ze netto overhouden, gewoon uit. „Een heleboel mensen kiezen eerder voor de korte termijnconsumptie dan voor welvaart op lange termijn.”

Dát doel van de kabinetsplannen, denken Riedl en Nibud-onderzoeker Warnaar, zal dan ook wel worden gehaald: de economie zal ervan profiteren als de pensioenpremies omlaag gaan. En ook: de productiefactor arbeid wordt goedkoper. „Dat koop je ermee”, zegt Riedl. „Maar je koopt ook problemen voor de toekomst. Want uiteindelijk zal de overheid iets moeten doen als een grote groep ouderen onder de armoedegrens terecht komt.”

Als mensen ouder worden, krijgen ze volgens Riedl wel meer de neiging om risico’s te vermijden – ook financiële, waar ze zich als jongere nog helemaal niet druk over maakten. „Maar uit studies van bijvoorbeeld Harvard blijkt dat onze cognitieve vaardigheden met betrekking tot financiële vraagstukken juist afnemen als we ouder worden.” Dus als we dan eindelijk een financiële beslissing nemen, is die misschien ook wel veel minder goed.

Keuzevrijheid

Arno Riedl is 49 en heeft zelf al wel over zijn pensioen nagedacht. „Maar dat komt omdat ik uit Oostenrijk kom en naar Nederland ben verhuisd. Dan denk je erover na.” Hij zou ervoor zijn dat het kabinet iets bedenkt: een spaarregeling met veel keuzevrijheid, maar ook met de mogelijkheid dat je meedoet zonder dat je je er al te veel in hoeft te verdiepen: een default-variant.

Voor zzp’ers, een steeds grotere groep die in de helft van de gevallen niets regelt ‘voor later’, komt het kabinet nu wel met een plan voor eigen pensioenopbouw. „Dat is goed nieuws”, zegt Maarten Post van de Stichting ZZP Nederland. Die nieuwe regeling wordt niet verplicht en ondernemers kunnen flexibel geld inleggen. Post: „Voor een zzp’er is het altijd onzeker wat hij aan het eind van het jaar overhoudt. Daarom is een bedrag veel beter dan een premie.”

Sanne Zeinstra (36), brand-manager in de mode, pakte juist gisteren haar pensioenpapieren uit een la om na te kijken hoe ze ervoor staat. „Omdat het einde van het jaar nadert en onbewust misschien omdat de pensioenen nu zo in het nieuws zijn.”

Ze bouwde pensioen op bij verschillende fondsen en werkte de afgelopen jaren bij een bedrijf dat geen regeling had. Ze zette elke maand geld opzij. „Zonder echt te weten wat ik ermee moest doen. Ik dacht aan een lijfrentepolis, maar daar hoor je veel negatieve verhalen over.”

En toen kwam het plan voor een wereldreis. Ze trok door Azië, Nieuw-Zeeland, Australië en Malawi en gebruikte daarvoor deels het geld dat ze opzij had gezet. „Ik dacht: ik weet ook helemaal niet of ik dat geld op mijn vijfenzestigste nog wel heb en ik kan zo’n reis dan ook vast niet op dezelfde manier maken.” Hoe ze er nu voor staat met haar pensioenopbouw? „Ik heb ernaar gekeken, maar ik ben nu eigenlijk op zoek naar een pensioenexpert die me kan uitleggen wat ik ermee moet.”

    • Petra de Koning
    • Cees Banning