Nooit meer meebetalen aan de bank

De Europese regeringsleiders willen banken minder risicovol maken // Daar zijn nu afspraken over gemaakt // Bijzonder: het is de grootste overdracht van nationale soevereiniteit sinds de invoering van de euro

Voor welk probleem is de bankenunie een oplossing?

Tijdens de financiële crisis zaten staten en banken in een dodelijke omhelzing. Toen banken omvielen omdat ze te grote risico’s hadden genomen, moesten overheden gedwongen ingrijpen met publieke middelen.

De crisis sloeg grote gaten in staatsbegrotingen, leidde tot pijnlijke bezuinigingen, creëerde massawerkloosheid en ondergroef sociale rechten. De Europese Commissie schat dat 473 miljard euro aan belastinggeld naar banken is gegaan tussen 2008 en 2012.

Lidstaten waren bovendien vooral bezig met het beschermen van hun eigen banken en vochten elkaar daarbij de tent uit.

Dit gebrek aan internationale coördinatie heeft de crisis veel erger gemaakt dan nodig.

Dat mag nooit meer, besloten Europese regeringsleiders in juni 2012.

Hoe ziet die oplossing eruit?

In de afgelopen achttien maanden is een systeem opgezet dat de belastingbetaler moet beschermen en het vertrouwen in en tussen banken moet herstellen. Door de crisis is de kredietstroom goeddeels opgedroogd en dat raakt vooral kleine en middelgrote bedrijven hard.

Om banken minder risicovol te maken, zijn internationaal afspraken gemaakt over strengere kapitaaleisen: banken moeten meer geld achter de hand houden. In Europa zijn daarnaast drie maatregelen genomen.

Allereerst zijn er strengere regels gemaakt. Zo is onder meer het principe van bail in vastgelegd: als een bank in de problemen raakt, moeten in eerste instantie de aandeelhouders zelf de rekening betalen.

Daarnaast is besloten om in ieder geval 130 ‘systeembanken’, de grote jongens in de financiële sector, onder nieuw, grensoverschrijdend Europees toezicht te plaatsen.

Tot slot is er een mechanisme ontworpen waarbij reddeloos verloren banken efficiënt kunnen worden gesaneerd. Snelheid is daarbij van het grootste belang, om paniek in de kiem te smoren. Hierbij hoort ook een door de banken zelf gevuld ‘rampenfonds’ van 55 miljard euro.

Gaat de bankenunie werken?

Voor een grote systeembank is het rampenfonds volstrekt ontoereikend. Finance Watch, een Brusselse lobbyclub die zich sterk maakt voor een aan de samenleving dienstbare bankensector, vindt de bankenunie daarom een papieren tijger. Zolang er banken zijn die too big to fail zijn, doen politici beloftes die ze niet kunnen waarmaken en blijft de belastingbetaler risico lopen.

Ook de Europese Centrale Bank (ECB) is kritisch over het bereikte akkoord. De lidstaten spraken weliswaar af dat het rampenfonds een extra vangnet krijgt, maar pas over tien jaar. Bovendien hebben lidstaten zichzelf toch weer veel macht gegeven: zij beslissen in principe of een bank moet worden gesaneerd. Dat kan weer tot ruzie in de tent en trage besluitvorming leiden.

Minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem, een van de architecten van de bankenunie, is optimistisch. Het hele punt van de bankenunie, zegt hij, is juist dat de kans dat er ooit publiek geld gebruikt moet worden enorm is verkleind.

De strengere kapitaaleisen, de bail in: als het allemaal werkt hoeft het rampenfonds niet te worden aangesproken.

De vraag is overigens of een bail in goed werkt bij een grote systeembank. De Europese Commissie wil in januari voorstellen om banken in veilige en minder onveilige delen op te knippen.

Betekent het ook iets voor mij?

Als de bankenunie werkt, kan dat voor financiële stabiliteit zorgen en belastingbetalers beschermen. Maar de prijs die daarvoor moet worden betaald, is dat burgers meer bemoeienis van buitenaf zullen moeten dulden: de bankenunie is de grootste overdracht van nationale soevereiniteit sinds de invoering van de euro.

Rechtstreeks met belastinggeld ingrijpen in de financiële sector bij Fortis, ABN Amro en ING kan straks niet meer. Of alleen nog onder zeer precies gedefinieerde, door Brussel bewaakte voorwaarden. De Nederlandsche Bank (DNB) verliest het toezicht op de grote Nederlandse systeembanken aan een nieuw opgerichte, Europese toezichthouder. DNB mag zich straks alleen nog bezighouden met het kleine grut.