Narcolepsie is een autoimmuunziekte

Bijwerkingen van vaccinatie tegen Mexicaanse griep zetten onderzoekers op het juiste spoor.

De slaapstoornis narcolepsie is waarschijnlijk een autoimmuunziekte. Dat blijkt uit onderzoek waarin gezocht werd naar het verband tussen deze ziekte en vaccinatie tegen de Mexicaanse griep (Science Translational Medicine, 18 december).

Narcolepsiepatiënten hebben overdag last van aanhoudende slaperigheid en onbedwingbare slaapaanvallen. ’s Nachts kunnen narcoleptici de slaap vaak juist niet vatten. De stoornis begint vaak tijdens de kindertijd of vroege volwassenheid.

Dat het immuunsysteem betrokken is bij narcolepsie, werd duidelijk tijdens de wereldwijde vaccinatie tegen de Mexicaanse griep, veroorzaakt door een H1N1-virus. Eind 2009 werd daarvoor het vaccin Pandemrix van fabrikant Glaxo Smithkline op grote schaal gebruikt. Bij Finse kinderen die hiermee werden ingeënt, kreeg 1 op de 15.000 narcolepsie. Pandemrix werd ook in Nederland gebruikt, met name bij kinderen tussen de nul en vijf jaar. Cijfers over narcolepsie als bijwerking zijn hier echter niet bekend.

Narcolepsie wordt veroorzaakt door een defect in de hypothalamus, een regelcentrum in de hersenen. Daar zijn de cellen vernietigd die normaal gesproken hypocretine aanmaken, een hormoon dat zorgt voor een gezonde slaapwaakcyclus. Stanford-onderzoeker Emmanuel Mignot vermoedde dat het verlies van deze cellen een bijwerking van vaccinatie zou kunnen zijn.

Vrijwel alle narcolepsiepatiënten hebben typische weefselkenmerken (het zogeheten HLA-patroon). In de algemene bevolking komt dit patroon bij 18 tot 25 procent van de mensen voor. HLA-eiwitten vormen een belangrijk onderdeel van het afweersysteem, omdat zij T-cellen (witte bloedcellen) ‘leren’ welke eiwitten lichaamsvreemd zijn, door stukjes van deze eiwitten te presenteren. Het team van Mignot denkt nu dat het afwijkende HLA-patroon van narcoleptici er de oorzaak van is dat hun immuunsysteem het lichaamseigen hormoon hypocretine ‘verwart’ met binnendringende griepvirussen. Delen van een belangrijk manteleiwit van het H1N1-virus, dat ook in het vaccin zit, bleken als twee druppels water te lijken op stukken van het hypocretine-eiwit.

De Amerikanen onderzochten in het laboratorium het bloed van vier paar tweelingen, van wie de een wel en de ander geen narcolepsie heeft. De T-cellen van alle vier narcoleptische tweelinghelften reageerden sterk als zij werden gemengd met gekweekte hypocretinecellen. Bij hun gezonde broers en zussen bleef die reactie uit. De onderzoekers vonden bij tien Ierse kinderen die na een Mexicaanse griepprik narcolepsie hadden gekregen, net zo’n sterke T-cel-reactie op hypocretinecellen. Maar opnieuw niet bij hun gezonde broertjes of zusjes, ondanks dat die hetzelfde HLA-patroon hadden en eveneens eenzelfde griepprik hadden gehad.

Toevoeging van Pandemrix aan bloedmonsters van narcolepsiepatiënten bleek de T-cellen te activeren die alarm slaan bij het signaleren van hypocretine. De door het vaccin opgewekte reactie tegen het viruseiwit kan, afhankelijk van iemands HLA-type, onbedoeld een kruisreactie geven tegen het hypocretine.

De onderzoekers kunnen nog niet verklaren waarom narcolepsie alleen ontstaat als bijwerking van Pandemrix, en niet na injectie met andere Mexicaanse griepvaccins. Ook is nog onduidelijk waarom slechts een kleine minderheid van de mensen met het risicoverhogende HLA-patroon narcolepsie heeft. Mignot vermoedt dat de uiteindelijke vernietiging van de hormoonproducerende hypothalamuscellen alleen kan ontstaan door een combinatie met andere virussen en genetische afwijkingen van het immuunsysteem.