Je moet op deze plek de kwaaie pier durven zijn

In het laatste jaar dat de AVRO nog zelfstandig is – op 1 januari fuseert de omroep met de TROS – is het scheidend directeur Willemijn Maas die de slechtnieuwsgesprekken moet voeren.

„AVRO-medewerkers zijn te netjes om een grote bek op te zetten.” Foto Andreas Terlaak

Voor het afscheidsfeest van AVRO-directeur Willemijn Maas, afgelopen maandag in Hilversum, hadden de komieken van Koefnoen een speciaal filmpje voor haar gemaakt. Maas: „Plien van Bennekom speelt mij, als een soort Alice in Omroepland, verwonderd rondkijkend. Ik klop eerst aan bij een VPRO-boom, waar een deftige heer opendoet en nors nee schudt. Dat klop ik aan bij een TROS-boom, waar ik met open armen wordt ontvangen door Kabouter Plop.”

Voor de publieke omroep is 2013 het jaar van bezuinigingen en fusies. De mediabegroting van 900 miljoen euro gaat omlaag met 250 miljoen euro. Fusies zijn onvermijdelijk. Dit wordt het laatste jaar van Hilversum as we know it. De AVRO gaat per 1 januari samen met de TROS.

AVRO-directeur Maas dacht niet: hoi, fuseren! „Ik dacht juist: Oh my God, daar gaan we weer”. Er staan nogal wat fusies op haar cv. Maas (53) komt uit Middelburg, ze is eigenlijk logopediste, maar toen ze dat doceerde aan de Hogeschool van Amsterdam, werd ze al snel gevraagd als manager, met als eerste klus het op orde brengen van een slecht functionerend instituut voor laboratoriumonderwijs. „Ze keken me aan van: meisje, wat kom je doen?” Maas hief het instituut op. Daarna leidde ze een paar grote fusies voor de faculteit economie. „Ik begon met 250 studenten onder mijn leiding, en op het eind had ik er tienduizend bij elkaar gefuseerd.”

Eigenlijk is fuseren helemaal niet slim nu het bestaansrecht van de publieke omroep ter discussie staat, stelt Maas: „Fusies zuigen de aandacht naar binnen. Je verliest het zicht op de buitenwereld. Precies wat de critici ons al verweten.” Bovendien: „Fuseren levert niet gek veel geld op. Enorm grote organisaties zijn niet zo efficiënt. Dat zag ik ook in het onderwijs, waar allemaal van die leerfabrieken ontstonden. Ik denk dat ongeveer 450 mensen het maximum is voor een creatief bedrijf.”

12 januari, Studio 2 Hilversum: nieuwjaarstoespraak Henk Hagoort, baas van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO)

Hagoort zegt dat de bezuinigingen nopen tot keuzes. De publieke omroep kiest voor nieuws, kennis en cultuur en wil minderen met sport en amusement. Dat valt slecht bij AVRO en TROS; amusement is juist een speerpunt van hun nieuwe fusieomroep. Maas: „Dit zet kwaad bloed bij ons. Wij willen geen smalle omroep, maar een omroep voor iedereen.”

In een eerder stadium zei Maas: „De TROS is meer van het levenslied.” Met de fusie in zicht ziet zij wel raakvlakken met de TROS. „Met het TROS Muziekfeest en Kunstuur bestrijken we het hele palet, van Volendam tot de grachtengordel.”

De tweespalt tussen kunst en amusement kenmerkt de AVRO al langer: het is de omroep van de Bildungsburgerij, die zich wil verheffen met kunst, maar het is ook de omroep voor het volk, dat zich wil vermaken. Vooral dat laatste sluit aan bij de TROS, en bij het groeiende belang van kijkcijfers. Maar weer niet bij wat de NPO en het kabinet met de publieke omroep willen.

23 mei, Rotterdamse Schouwburg: live-uitzending radioshow Virus

„Het is een hartstikke leuk programma, maar het gaat verdwijnen”, zegt Maas voor de ingang. Zij komt naar Rotterdam om te praten met de makers van Virus. Maar het besluit staat al vast. In de hal van de Rotterdamse Schouwburg wordt het programma op Radio 4 opgenomen met publiek. Virus brengt experimentele livemuziek. De sfeer is bruisend, veel jonge mensen. Giel Beelen presenteert, de studentikoze band Broken Brass toetert.

Maas zit aan een tafel achteraf, er wordt druk op haar ingepraat. Maar het programma is te duur, en dient nu als wisselgeld in een grote zendtijdruil op de zes radiostations van de publieke omroep. „Dit is besloten door de zendercoördinator samen met mijn hoofd radio. Ikzelf vind het verschrikkelijk, maar ik vind dat ik als directeur het besluit moet steunen. Ik begrijp het.”

Kunst en cultuur zijn belangrijk voor Maas, al sinds zij in 2006 aantrad als AVRO-directeur: „Ik dacht: hoe kun je nog herkenbaar zijn als omroep? We hadden nogal veel ‘speerpunten’: dieren, gezondheid, amusement, klassiek, kunst. Die dingen doen we nu ook nog – we doen alleen niets meer met dieren – maar we profileren ons met kunst en cultuur.”

4 juni, AVRO-gebouw Hilversum: Maas en TROS-directeur Kuipers nemen ontslag

Alle medewerkers van de AVRO en de TROS zijn bijeengeroepen voor een belangrijke mededeling van de directie. Simultaan, maar ieder in hun eigen gebouw. Maas zegt tegen de verzamelde medewerkers: „Peter Kuipers en ik hebben besloten allebei per 1 januari af te treden.” Volgens Maas zal de fusie makkelijker gaan onder een nieuwe directeur: „Kuipers en ik vertegenwoordigen zo sterk het gedachtengoed van onze eigen club, dat we bang zijn dat die sentimenten een rol zouden blijven spelen als één van ons zou blijven.”

Gaat Maas weg met pijn in het hart? „Natuurlijk, ik zal iedereen erg missen, maar het is ook voor mij beter als iemand anders het doet. Ik blijf toch Mevrouw AVRO voor de TROS-medewerkers. Een half uurtje voor ik het voor de troepen aankondigde, heb ik het op mijn kamer tegen de zes hoofden verteld. Toen schoten de tranen in mijn ogen. Een van hen zei: ‘Zeg het gewoon nog drie keer, dan ben je het kwijt’. Dus bij het officiële moment hield ik me goed.”

10 juni, AVRO-gebouw Hilversum: Maas ontslaat 39 mensen

Bij de AVRO en de TROS krijgen vandaag 71 van de 379 mensen hun ontslag aangezegd, van wie veertig bij de AVRO. Maas heeft deze maandag 39 slechtnieuwsgesprekken (zelf is ze nummer veertig). Geen tv-makers, maar mensen van de ondersteunende afdelingen. Na afloop zegt Maas: „Eigenlijk viel het me mee. Bij de afdeling marketing en communicatie hadden ze afgesproken om allemaal iets mee te nemen om de dag door te komen. Dus de een had drop mee, de andere een doos tissues, een derde een fles champagne. Er was veel solidariteit onderling, een saamhorige sfeer. Iedereen ving elkaar op.”

Veel zwaarder vond Maas de tweede ronde, twee weken later. Voor de nieuwe omroep komen er 25 vacatures bij, waarop een deel van de ontslagen mensen kon solliciteren. Maar die kwamen daar niet allemaal doorheen. „Ik denk dat veel mensen hun hoop hadden gevestigd op de nieuwe vacatures. Toen werden ze alsnog afgewezen. Die eerste ontslagronde werd nog als het noodlot gezien – ‘ik heb nu eenmaal pech’ – de tweede afwijzing namen ze veel persoonlijker.”

Natuurlijk had Maas ‘een rotgevoel’ bij die slechtnieuwsgesprekken: „ Ik zie hun verdriet, hun boosheid, ik weet van hun thuissituatie. Dan weet ik wel dat ontslagen noodzakelijk zijn, maar het voelt toch alsof ik het ze aandoe.”

Vindt Maas het een zwaar jaar, haar laatste jaar? „Och, ik ben van nature een opgewekt en energiek iemand. En als je op zo’n positie zit, dan moet je ook de kwaaie pier durven zijn. Op de hogeschool was ik aanvankelijk vooral bezig om aardig gevonden te worden, ik heb moeten leren om pijnlijke beslissingen te nemen en slecht nieuws te brengen. Dat sommige mensen me hard vinden, neem ik op de koop toe. Op den duur dwingt dat meer respect af.”

5 september, gebouw Wereldomroep Hilversum: barbecue van AVRO en TROS

De medewerkers van de AVRO en de TROS komen samen op de eerste gezamenlijke barbecue bij het gebouw van de Wereldomroep, dat grotendeels leegstaat en waar de fusieomroep naartoe zal verhuizen. Maas is enthousiast: „De AVRO-mensen hebben spontaan hun besloten Facebookpagina geopend voor de TROS-mensen. Meteen waren er zeventig aanmeldingen bij.”

Bert Huisjes van omroep WNL noemde de fusie eerder „een gedwongen huwelijk tussen een nette museumbezoekster en een volkse jongen”. Maas verwacht wel wat frictie na de fusie met de ‘straatvechter’: „De AVRO-medewerkers zijn ongerust. De TROS voelt zich in het bestel de underdog, die telkens weer zijn bestaansrecht moet bewijzen. Dat gevoel overschreeuwen ze: ‘Wij zijn de enige omroep die het volk bereikt! Wij zijn de grootste! Kom maar op!’ Terwijl de AVRO meer in zijn schulp kruipt, te netjes om een grote bek op te zetten.”

9 oktober, Malieveld, Den Haag: de Publieke Omroep demonstreert tegen bezuiniging

Voor de eerste keer dit jaar verschijnt Maas niet op hoge hakken, maar op All Stars. „Ik ben bang dat ik anders zou wegzakken op zo’n zompig grasveld.” Haar zoon rijdt haar van Amsterdam naar het Malieveld en haalt haar weer op. De demonstratie lijkt op een gezellig onderonsje. Maas draagt een protestbordje mee, maar steekt het niet omhoog. Of de demonstratie effect zal hebben, is twijfelachtig.

Het wonder geschiedt twee dagen later, op 11 oktober: in de onderhandelingen met de oppositie halveert het kabinet de extra bezuiniging van 100 miljoen euro.

18 oktober, Carré Amsterdam: uitreiking AVRO’s Televizierring

Als gastvrouw staat Maas bij de draaideur van Carré, om de vele tv-beroemdheden te ontvangen. Op het Televizierringgala wordt de televisie als amusementsmedium gevierd. Het eigen AVRO-programma Wie is de mol? wint. Maas straalt in haar opvallende gouden showjurk.

23 november, De La Mar theater, Amsterdam: opnames Opium TV

Opium is een van de paradepaardjes van de AVRO: Cornald Maas (geen familie) maakt kunst behapbaar voor een groter publiek. Dat is ook Maas’ missie. Maas doet een rondje langs de programma’s om haar opvolger in te werken: Eric van Stade, afkomstig van SBS. Hij draagt een hedendaags gilet. Maas onthult dat de omroep waarschijnlijk een nieuwe naam krijgt. „AVRO-TROS is te lang.” De naam moet nog worden bedacht. Zij raadt Van Stade aan om de moeizame correspondentie hierover met de TROS eens door te lezen, om hem een idee te geven waar hij aan begint.

27 november, Vondelparkpaviljoen, Amsterdam

Nu is het nog een bouwplaats, straks wordt het voormalige Filmmuseum het Amsterdamse huis van waaruit de AVRO-TROS kunstprogramma’s wil brengen. Maas zet een bouwhelm op voor ze aan een rondleiding begint. Omdat zij altijd op de bouwplaats verscheen op hoge hakken, hebben de bouwvakkers haar roze bouwschoenen met stalen neuzen cadeau gedaan. Maas heeft ze in een tasje bij zich.

Met evenementen, een club of een tijdschrift kweekt de omroep een ‘community’. Maas: „Ik was bezig met de vraag: hoe hou je een vereniging levend? Daar moeten we andere vormen voor zoeken. Daarom wilde ik een soort clubhuis nieuwe stijl in Amsterdam. Zo blijven we zichtbaar en benaderbaar.”

Peter Kuipers van de TROS was er faliekant tegen: verspilling in een tijd van bezuinigen. Maas: „De TROS heeft niet veel met Amsterdam. Voor de AVRO is het handig omdat veel van onze culturele partners, zoals het Concertgebouworkest, in Amsterdam zitten.” Zij mocht haar lievelingsproject toch uitvoeren. Fuseren is ook: veel inschikken voor de lieve vrede.

16 december, AVRO-gebouw Hilversum: afscheidsfeest

Vlak voor de verhuizing nemen de medewerkers afscheid van Maas. „’s Middags ging het nog, maar toen ze een lied voor me zongen, was ik echt ontroerd.” Bijna alle sprekers refereren aan Maas’ onafscheidelijke pumps. Zij krijgt door een kunstenaar ontworpen schoenen: „Hysterische schoenen, zwart met veel spikes. Meer om naar te kijken dan om aan te trekken.”

Maas weet nog niet wat ze gaat doen na 31 december. Een bedrijf dat nodig moet fuseren? „Nee, dank je. Voorlopig even niet.”

    • Wilfred Takken