Ik ben ook een beetje mens

De staatssecretaris van Veiligheid en Justitie staat bekend als hardliner. Maar hij wil niet altijd maar de „rechtse buitenboordmotor van het kabinet” zijn.

„Als je niet bang bent om af te treden, kun je beter debatteren.” Foto Andreas Terlaak

Fred Teeven gaat op Tweede Kerstdag op bezoek bij het asielzoekerscentrum in Drachten. Koffie drinken en kerststol eten. Zijn vriendin gaat mee. „Anders is het natuurlijk slecht te verkopen, dan denkt iedereen: wat is dit voor idioot, die hier in zijn eentje komt eten met Kerst?”

Dat soort dingen vindt Teeven leuk om te doen. Laatst gaf hij nog een interview aan de wijkkrant uit het Rozenprieel, de volksbuurt in Haarlem waar hij opgroeide. En hij probeert om gevangenissen schaaktoernooien te laten organiseren. „Kost bijna niks, je hebt alleen een paar borden en wat stukken nodig. Doe ik een keertje mee, dat vinden mensen wel grappig.”

Fred Teeven is de enige VVD-bewindspersoon uit dit kabinet die in 2006 niet voor Mark Rutte, maar voor Rita Verdonk als lijsttrekker van de liberale partij stemde. Toch is hij sinds oktober 2010 staatssecretaris van Veiligheid en Justitie onder Rutte. In het tweede kabinet kreeg hij asiel en immigratie erbij in zijn portefeuille. De staatssecretaris staat bekend als hardliner, als rechterflank-VVD’er.

Dit jaar ging er zowat geen week voorbij of Teeven kwam in het nieuws. „Er zijn wel een paar moeilijke onderwerpen geweest.”

Donderdag 18 april

Teeven overleeft een motie van wantrouwen in de Tweede Kamer. Een wonderlijke combinatie van partijen steunt hem: coalitiepartijen VVD en PvdA, samen met de PVV, SGP en 50Plus. De Russische asielzoeker Aleksandr Dolmatov pleegde zelfmoord in zijn cel, terwijl hij niet eens vast had mogen zitten. De overheid stapelde fout op fout in Dolmatovs behandeling.

„Ik wist aan het eind van het debat de verhoudingen in de PvdA-fractie niet precies. Je had die ‘bende’ van zes, of twaalf... Ik had wel gezegd dat ik wilde dat er niet één Kamerlid van een regeringspartij voor die motie zou stemmen. Ik zei, vertrouwen heb je niet een beetje. Het was een vrij gevoel, bereid zijn de ultieme consequentie te trekken. Als je niet bang bent om af te treden, kun je volgens mij beter debatteren. Ik dacht: laat ze maar stemmen, dan hoor ik het wel.

„De PVV stemt altijd voor élke motie van wantrouwen tegen dit kabinet, maar nu even niet. Dat moet de pers toch ook zijn opgevallen. Ineens wordt heel zichtbaar dat ze Fred Teeven niet wegsturen. Zij hebben toch wel het idee dat mijn beleid nog evenwichtig is, ook al zal hun asielwoordvoerder Sietse Fritsma dat nooit hardop zeggen.”

Donderdag 6 juni

Er gaan minder gevangenissen dicht dan de staatssecretaris vooraf had aangekondigd. Onder druk van Tweede Kamer en vakbonden moet Teeven zijn plan voor de bezuinigingen aanpassen.

„Ben je wel eens langs de gevangenis in Scheveningen gereden? Er hing máándenlang een spandoek daar: lekker naar het strand met een enkelband. Elke dag reed ik erlangs, vanaf mijn appartement. Op een gegeven moment heb ik tegen mijn chauffeur gezegd, rijd nou maar even een blokje om. Die avond na het debat heb ik als eerste de directeur van de Penitentiaire Inrichting Haaglanden gebeld: nu wil ik dat spandoek niet meer zien. De volgende ochtend was het weg.

„Ja, die enkelbanden, dat was een lastige. Ik was vooraf gewaarschuwd dat ik risico’s liep omdat ik tegen mijn profiel in ging bezuinigen. Al die kritiek kwam me daarom helemaal niet slecht uit: hoe meer kritiek, hoe meer het mogelijk bleek om nog geld te vinden hier op het departement.

„Als je hoger inzet, kun je daarna altijd naar beneden bijstellen. Kijk naar de rechtszaal. Daar kun je ook beter hoge straffen eisen. Als de rechter dan meegaat, is dat mooi. Als je als officier een te lage straf eist en de rechter gaat erover heen, dan ben je een klungelofficier.”

Woensdag 19 juni

‘Meer vrijheid voor asielzoekers’, kopt de Volkskrant op de voorpagina. Er komt in vreemdelingenbewaring een lichter en zwaarder regime, kondigt Teeven aan. Vreemdelingen worden alleen nog in het uiterste geval opgesloten. Het is één van de veranderingen die hij in het debat over Dolmatov had toegezegd. „De verslaggeefster vroeg toen ik het haar vertelde nog: heb ik het nou goed gehoord? Ja, dat was geen verspreking. Daarmee geef je de PvdA wat comfort.”

„Ik heb het niet uitvoerig overlegd ofzo, maar binnen de VVD begreep iedereen die avond van Dolmatov wel dat ik iets moest doen in de uitvoering rond vreemdelingendetentie. Maar verder moet ik in het midden blijven tussen twee partijen, nergens is het regeerakkoord zo dik als bij immigratie en asiel. Ik moet tussen de grenzen van wat op papier staat blijven. Vreemdelingenzaken is ook emo-politiek.”

Kamerleden, belangenorganisaties en media komen vaak met individuele gevallen die buiten de regels vallen, bijvoorbeeld bij het kinderpardon. „Ik vind dat organisaties dat soms niet zo handig doen. Het wordt er juist moeilijker op een oplossing te vinden. Het is makkelijker om in stilte een oplossing te vinden.”

Toch doet Teeven dat niet zo vaak. Dit jaar gebruikte hij 82 keer zijn discretionaire bevoegdheid, zoals dat heet als de staatssecretaris in schrijnende gevallen toch een verblijfsvergunning verleent, ook al heeft iemand daar eigenlijk geen recht op. „Bij mijn voorgangers Leers, Albayrak en Nawijn lag dat inwilligingspercentage ietsje hoger, bij Verdonk lag het veel hoger.

„Met deze asielportefeuille moet ik veel meer politiek bezig zijn. Ik wil wel eens kijken of ik in staat ben om inhoudelijke verbeteringen door te voeren, zonder politiek onderuit te gaan. Hoe lang blijf ik nou heel? Dat vind ik wel een interessante vraag. Het gaat erom dat je ook als politicus kunt slagen in een kabinet wat niet zo dicht bij je imago ligt. Als dat hier nu lukt, lukt het overal wel.”

Als voorbeeld van een gevoelig punt voor zijn eigen VVD geeft hij het adviesrapport Verloren Tijd, over vreemdelingen in asielzoekerscentra die meer om handen zouden moeten krijgen ,dat hij deels overnam. Vrijwilligerswerk of cursussen in plaats van op de rand van het bed zitten. „Elke VVD-bewindspersoon had tot nu toe als beleid: als ze zich maar gaan vervelen, gaan ze vanzelf wel terug. Dat is niet effectief gebleken. Nu wil ik eens kijken of dit wel werkt.

„Als je de portefeuille die ik nu heb vergelijkt met die van de minister, dan is deze voor mij inhoudelijk veel ingewikkelder. In opsporing en vervolging, waar de minister zich mee bezighoudt, heb ik dertig jaar werkervaring. Op mijn eigen terreinen moet ik veel meer studeren.”

Het is publiek geheim dat Teeven graag nog eens minister zou zijn. Zijn band met minister Ivo Opstelten noemt hij „open, zakelijk en goed”. Zoals hij zelf zegt: een officier met zijn poten in het bluswater die samenwerkt met een burgemeester van een grote stad. „En we gaan altijd naar Ajax-Feyenoord en Feyenoord-Ajax samen.” Teeven is Amsterdammer, Opstelten is opgetogen dat hij op heldere dagen vanuit zijn Haagse werkplek Rotterdam kan zien liggen.

Eind augustus

„Ik ben een weekendje alleen op mijn motor wezen rijden. Daar had ik wel even behoefte aan. Vorig jaar zomer heb ik mijn motorrijbewijs gehaald, toen ik jong was wilde ik dat altijd al graag. Ik heb toen ook wel eens zonder rijbewijs een stukje gereden, maar dat is lang geleden hoor.

„Ik was in de Duitse Ardennen, lekker heuvel op heuvel af. Leuk hoor, in zo’n motorhotelletje hutspot eten ’s avonds. En op de A31 daar in Duitsland geldt geen maximumsnelheid, dus dan kun je hem helemaal opengooien. Die van mij kan maximaal 175 kilometer per uur, die van een vriend kan tweehonderd. Dat doet wel zeer hoor, op een motor.”

Woensdag 25 september

Teeven heeft aangeboden dat het Georgische meisje Renata met haar ouders terug naar Nederland mag komen, voor onbepaalde tijd. Eind 2012 was Renata met haar gezin naar Polen uitgezet – bij aankomst daar bleek ze acute leukemie te hebben. „Als ik had geweten dat ze zo ziek was, was ze niet uitgezet, ook al had dat juridisch wel gekund.” Tweede Kamerlid Sharon Gesthuizen van de SP wees hem op de situatie van de familie. Is hij barmhartig? „Dat is zo’n woord... Als je het hebt over menselijke maat in de uitvoering, dan is dít het. Dit is humaan. Ik ben ook een beetje mens. Ik hoop dat mensen denken: hij luistert goed naar Kamerleden, ook als ze niet van zijn eigen kleur zijn. De credits hiervoor moeten naar Gesthuizen, niet naar mij.”

Vrijdag 11 oktober

Het kabinet sluit een begrotingsakkoord met drie oppositiepartijen. Tbs-kliniek Veldzicht in Balkbrug mag toch openblijven, heeft de ChristenUnie bedongen, ondanks dat Teeven die wilde sluiten. „Ik vond dat wel bijzonder. Omdat ik lekker heb doorgewerkt en doorbezuinigd, valt er bij mij nou iets te halen. Als ik mijn plannen niet al klaar had, had Dijsselbloem Balkbrug natuurlijk ook niet weg kunnen geven.

„Ik zie ook het grotere belang wel. Als je 6,5 miljard euro moet bezuinigen en eruit moet zien te komen met drie oppositiepartijen, logisch dat er dan bij mij wat weggegeven wordt. Maar ik dacht wel even, daar gaan we weer, ik mag het weer uitknokken. Want ik had wel een gat in de begroting. Het kostte 38 miljoen euro om Veldzicht open te houden, en ik kreeg er 25 miljoen voor. Arie Slob van de ChristenUnie zei tegen me: kijk maar wat je kunt doen. Dus uiteindelijk kan ik geen 450 man aan het werk houden, maar wel 250.”

Woensdag 13 november

Bij een debat over asielbeleid in Amsterdam in De Balie waar Teeven langskomt, moeten alle bezoekers hun tas laten controleren. Overal staat beveiliging, zowel van de politie als mensen van de Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging.

„Ik kan niks over die bedreiging zeggen, maar het was heel concreet. Ik kom niet voor m’n lol met tig man en een hondenbrigade. Dat doen we allemaal niet voor Jan Boterletter. Ik vind het van de zotte dat je in een zaaltje komt spreken en dat dan dit soort veiligheidsmaatregelen nodig zijn. Er zijn kennelijk altijd mensen die het niet bij woorden willen laten.

„Ik ben best wat gewend, als officier kreeg ik ook bedreigingen. Maar dat was concreet, je wist wie er kwaad was. Nu is het anoniem en ongericht. Soms tegen mij, soms tegen gebouwen of mensen van de Immigratie- en Naturalisatiedienst.

„Die bedreigingen zijn ook heftiger dan in het verleden wel voorkwam. Ik sprak erover met mijn voorgangers, Rita Verdonk, Nebahat Albayrak, Hilbrand Nawijn. Al schrik ik er niet voor terug. Mensen moeten weten dat ze met hun eigen wapens worden bestreden als het te gek wordt. Ze kunnen op een harde reactie rekenen. Onze mensen moeten hun werk kunnen doen, beleid kunnen uitvoeren.”

Donderdag 14 november

Op het Plein in Den Haag wachten boze advocaten Fred Teeven op. Hij wil 85 miljoen euro extra bezuinigen op de gesubsidieerde rechtsbijstand. Hij zou de rechtstaat ermee aantasten.

„Ik begrijp wel dat de oppositiepartijen dat beeld neerzetten. Voor de constructieve drie partijen die meededen aan het herfstakkoord is justitie ook het enige onderwerp waarop ze nog oppositie kúnnen voeren, dus dan krijgen we vanzelf meer aandacht. Maar ik zie het echt niet zo.

„Kijk, met mijn eigen achterban hoef ik geen rekening te houden. 65 procent van De Telegraaf-lezers zegt: pak ze maar aan, die advocaten. Maar ik moet ook de J van Justitie invullen, niet alleen de V van Veiligheid. Ik ben twintig jaar officier geweest, ik weet heus wel wat het belang van een goede advocaat is. Zonder hen zouden politiemensen en officieren lui worden, en zou het een zootje in de rechtstaat worden.”

In de Kamer zegt Teeven die middag toe om naar een alternatieve invulling van de bezuinigingen te kijken. „Ik merk ook aan mezelf dat ik wel een beetje mee beweeg. Als ik dat niet doe, word ik de rechtse buitenboordmotor van het kabinet. Als het nodig is, wil ik dat wel zijn, maar het moet wel praktisch blijven.”

Dinsdag 10 december

De rechter heeft bepaald dat de moordenaar van Pim Fortuyn, Volkert van der G., verlof moet krijgen voordat hij voorwaardelijk vrij komt in mei volgend jaar. Tegen de zin van Teeven.

„Ik heb destijds bij de uitspraak van de rechter ook gedacht, goh, dat is geen hoge straf. Maar ik kan niet aan de achterkant gaan proberen die straf te verlengen. Ik kan wel vinden dat hij géén verlof had moeten krijgen, en kritiek hebben op de rechterlijke beslissing. De Raad heeft me absoluut niet overtuigd, maar ik heb er wel mee te dealen.

„Als Van der G. veilig verlof kan krijgen, dan gebeurt het, anders niet. Het zal mij niet gebeuren dat Van der G. iets overkomt. Een gedetineerde die verlof krijgt is aan de zorgen van de overheid toevertrouwd. Ook al is het een moordenaar, je moet zorgvuldig met hem omgaan.”

In april volgend jaar besluit het Openbaar Ministerie of het naar de rechter stapt om de voorwaardelijke invrijheidstelling van Van der G. tegen te houden. Als het OM dat niet doet, kan Teeven het OM verzoeken om dat alsnog te doen. „Als het OM wettelijke gronden heeft om níet naar de rechter te gaan, waarom zou ik ze er dan om verzoeken? Dan is het in de pers van, Teeven heeft zijn tweede nederlaag geleden over Van der G., want zijn verzoek wordt niet gehonoreerd. Waarom zou ik dat doen? Fred Teeven is wel een Realpolitiker. Die kijkt: wat is haalbaar.”