De loterij die een heel dorp rijk maakte

Zondag is ‘El Gordo’, de kerstloterij waar vrijwel elke Spanjaard aan meedoet. Twee jaar geleden viel de hoofdprijs in Sodeto. Iedereen in het dorp won – op één man na.

Joaquín Pérez is niets veranderd sinds hij miljonair werd, vindt hijzelf. In zijn blauwe overall lurkt hij deze middag in de enige bar van het Spaanse gehucht Sodeto aan een flesje bier. Op zijn verweerde hoofd draagt de 55-jarige metselaar, die eerder zeventig lijkt, een oud petje met olievlekken. Zijn eeltige handen dragen de sporen van decennia zware arbeid. „Voorheen had ik niet altijd geld om bier of sigaretten te kopen. Soms ook niet om te eten. Nu natuurlijk wel. Maar ik werk nog steeds – voor eigen rekening dan, hè. Nimmer nooit meer voor een baas.”

Maar verder, vindt Pérez, is hij nog dezelfde man als vóór 22 december 2011. Zoals elk jaar werd op die dag El Gordo (‘De Vette’) getrokken, de jaarlijkse kerstloterij van de staat. Het is ’s werelds oudste en grootste loterij en een instituut in Spanje. Het prijzengeld kan oplopen tot ruim 2,5 miljard euro, 70 procent van de inleg. Er is bijna geen Spanjaard die niet mee gokt in dit twee eeuwen oude volksevenement van tradities, sterke verhalen en bijgeloof.

Bij verkooppunten waar eerder grote prijzen werden uitgedeeld, staan al in november lange rijen. Het snelst uitverkochte nummer dit jaar was 13313, naar 13 maart 2013, de dag waarop paus Franciscus gekozen werd. In Catalonië is 91114 populair – de regio houdt op 9 november een afscheidingsreferendum.

In 2011 viel circa een vijfde van de hoofdprijs van 700 miljoen euro in Sodeto, een dorp van 240 inwoners in het oude koninkrijk Aragón. Sommige huishoudens wonnen een ton, andere miljoenen. Maar iedereen won – op één man na.

Pérez had de meeste lootjes en veranderde van armste plotsklaps in rijkste man van Sodeto. De rest van het dorp spreekt hem nu half pesterig aan met het deftige ‘Don Joaquín’. Maar hij noch andere winnaars geven er één rondje meer om, zegt barman Jorge Santolaria lachend. „Ik verkoop nog steeds vooral bier en carajillos [koffie met een scheutje sterke drank, red]. Geen gekkigheid hier.” Ook het eten bleef simpel: olijven, visjes uit blik, een stokbroodje ham, een zak zonnebloempitten.

Toch kwam de plotselinge rijkdom voor het dorp als een geschenk uit de hemel. 2011 was misschien wel het donkerste jaar in de economische crisis. Sodeto had weliswaar geen vastgoedhausse zoals de rest van het land, maar de inwoners zaten even goed diep in de schulden.

Schulden

Het dorp werd in de jaren vijftig gesticht toen dankzij nieuwe irrigatietechnieken ook in de dorre Monegros-vlakte landbouw bedreven kon worden. Herders uit de nabijgelegen Pyreneeën en dagloners uit het arme zuiden trokken naar dit soort dorpen. In een halve eeuw bouwden ze met hard werken een nieuw bestaan op. Maar de afgelopen jaren werd het water schaars en duur en de boeren staken zich in de schulden voor zuiniger irrigatiemachines. Deze investeringen loonden echter niet langer toen de kredietcrisis uitbrak en graan- en maïsprijzen kelderden.

Toen kwam de loterij.

De lokale Huisvrouwenbond koopt elk jaar van één nummer een grote stapel décimos (tiendenloten), die weer verder opgedeeld worden in kwarten. De huisvrouwen vragen voor deze papeletas 6 euro, waarvan één euro naar de verenigingskas gaat. Op elk papeleta met nummer 58.268 viel een ton, belastingvrij. María José Sánchez en haar man hadden er drie, vertelt ze in haar zwart-roze designkeuken. „Ik wilde eigenlijk een iets klassiekere keuken, dat past toch meer bij het platteland”, vertelt de huisvrouw, terwijl ze koffiezet. „Maar mijn man zei: neem de keuken die je wilt. Verwen jezelf. Het was een beetje een oprisping.”

Verder deed het gezin weinig geks. Het verruilde een huurhuis voor een koophuis – een langgekoesterde droom. De twee zonen gingen een week de bloemetjes buiten zetten in Mexico. Er kwamen nieuwe meubels. Meer niet. „Iedereen in het dorp is blijven werken. Men heeft het geld gebruikt om schulden af te lossen, huizen op te knappen, te investeren in meer land, tractors of irrigatie”, vertelt Sánchez.

Op die nuchtere reactie van de hardwerkende boeren had niet iedereen gerekend. Nog geen half uur nadat de prijs was gevallen, meldden zich in het dorp bankiers met interessante aanbiedingen. Dezelfde bankiers die hen de jaren ervoor nooit wilden helpen als ze eens een maand niet konden aflossen, schamperen de inwoners.

In hun kielzog volgden allerlei verkopers, vooral van luxe auto’s. Een dealer bracht per oplegger een Porsche mee en parkeerde die op het centrale plaza. Hij verkocht echter niks, want zo zegt men in het dorp trots, „hier heeft men liever een goede tractor dan een racewagen”.

De mensen hebben duidelijk minder zorgen, zegt Cristina Menoyo, de plattelandsdokter. „Mensen die tevreden zijn zorgen beter voor zichzelf. Ze werken wel hard, maar genieten van vakanties of hun mooie huizen. Natuurlijk hebben sommigen kwalen die je met al het geld van de wereld niet kan genezen, maar over het algemeen zijn ze gezonder dan omringende dorpen.”

Toch deden met de miljoenen ook de afgunst en pronkzucht hun intrede in het dorp. Als de ene huiseigenaar ging verbouwen, stonden niet veel later ook bij de buurman de bouwvakkers op de stoep. Sommige huizen hebben twee keukens. Een dure om gasten in te ontvangen en een eenvoudige om dagelijks in te koken. Ook ontstond onder de huisvrouwen ruzie over vier onverkochte lootjes. Moest deze vier ton onder de leden verdeeld worden of in de verenigingskas gestort worden? En waren er misschien méér dan vier lootjes over?

Niemand zegt openlijk hoeveel lootjes hij precies had, waardoor niet exact bekend is hoeveel prijzengeld er gevallen is. „Er zijn mensen die zeggen maar 1 of 2 ton gewonnen te hebben, maar als je ziet wat ze al allemaal uitgegeven hebben...”, zegt Maria José in haar designkeuken. „Dan denk je wel, die mensen zijn gehaaid.”

En dan is er nog Costis Mitsotakis – de man zonder lootje. De Griek kwam ooit voor de liefde naar Sodeto, maar de relatie liep vlak voor de trekking stuk. In eerdere jaren had hij wel meegedaan aan El Gordo. Maar sinds zijn relatiebreuk woont hij in een oude boerderij aan de rand van het dorp. Met geweldig uitzicht. „Maar de huisvrouwen kwamen hier niet langs”, vertelt Mitsotakis in zijn keuken, die hij warm stookt met een houtkachel. Aan zijn voeten liggen drie honden en een poes.

Documentairemaker

In de internationale pers werd hij veelvuldig omschreven als de ‘ongelukkigste man ter wereld’, maar dat is sterk overdreven, zegt de documentairemaker. Toen het nieuws hem bereikte, pakte hij meteen zijn camera en filmde het feestgebruis. „Ik was nog vóór de eerste lokale media ter plekke.”

Deze beelden vormen nu het startpunt voor de film Cuando Tocó (Toen de prijs viel) die Mitsotakis samen met de Deen Lars Sørensen volgend jaar op de markt hoopt te brengen. „Omdat ik het ben, werken de inwoners uit medelijden allemaal graag mee. Ik ben eigenlijk heel gelukkig.”

Het dorp, zeggen veel inwoners, kreeg met de miljoenen bovenal een kans op een tweede leven. Sodeto heeft weer toekomst nu jongeren die anders hun geluk in de stad waren gaan beproeven, blijven. Op het platteland trekken vooral vrouwen weg: liever dan mannen werken zij in de dienstensector. Maar sinds de loterij zijn zeker zes jonge vrouwen teruggekeerd. „We hebben nu een huis hier en een appartement in de stad”, zegt twintiger Yessica, die volgend jaar gaat trouwen met haar vriend Borja. „En we hebben geld voor benzine om heen en weer te rijden.”

De breed gedeelde hoop is nu dat de twee jaar geleden gesloten dorpsschool weer opengaat. „Dat zou echt geluk zijn, als hier weer kinderen door de straat rennen”, zegt burgemeester Rosa Pons. Zij vecht naar eigen zeggen constant om het dienstenniveau op peil te houden. „En een dorp begint te sterven zodra de school sluit.”

Is er dan niemand ongelukkig? De enige die niet erg enthousiast lijkt, is de pastoor. José María Alonso is het type geestelijke dat vragen graag beantwoordt met een stichtelijke tegenvraag.

„Kun je twee Heren dienen?”, zegt hij op de vraag of de loterij mensen religieuzer heeft gemaakt. Heeft El Gordo de inwoners ook niet aangezet tot levensvragen over geluk of het lot? „Ga jij jezelf vragen stellen met een volle maag?”

    • Merijn de Waal