De hele haven wist ervan

Recht

Folkert Jensma Waarom kreeg het tankopslagbedrijf Odfjell maar 3 miljoen euro boete, terwijl een grote milieuramp in dichtbevolkt gebied dreigde?

Begin deze maand werd het tankopslagbedrijf Odfjell (voorheen Pakhoed) door de rechtbank Rotterdam veroordeeld tot een boete van 3 miljoen euro. Al tenminste tien jaar blijkt er tussen Vlaardingen en Hoogvliet een bedrijfsterrein met 300 onveilige opslagtanks te liggen, waar het technisch en organisatorisch een knoeiboel was. Er ontsnapten sinds 2003 tot driemaal toe honderden tonnen kankerverwekkend benzeen en brandgevaarlijk butaan.

Het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid uit juni leest als een schelmenroman. Slecht management, geen inzicht in de bedrijfsprocessen, geen greep op de veiligheid, geen beeld van de risico’s, niet leren van incidenten. Maar intern wel ‘calculerend gedrag’, een ‘beschuldigingscultuur’ en een ‘eilandjesmentaliteit’. Toch wist een klokkenluider te ontsnappen. Achteraf een wonder.

Een strafrechtelijke boete van 3 miljoen euro valt niet zo op in een periode waarin het boetes en schikkingen met het bedrijfsleven regent. Rabobank: 70 miljoen euro wegens rentemanipulatie. Heiploeg: 27 miljoen wegens kartelvorming in de garnalenhandel. Ook het leesmapkartel (foei!) kreeg een boete: 6 miljoen. Nu praat ik manipulatie van garnalenprijzen en het recyclen van oude Libelles en Panorama’s niet goed, maar Vlaardingen en Hoogvliet kun je er toch niet mee opblazen.

Opvallend is dat de rechtbank niet meeging met de eis van het OM het bedrijf een jaar voorwaardelijk stil te leggen. Dat is niet meer dan een dreigmaatregel. Dit deel van het vonnis werd met fluwelen pen geschreven. Zo’n maatregel is best ‘passend’ en ook ‘efficiënt’. Maar hier toch maar niet, want sinds medio vorig jaar is er door de eigenaren schoon schip gemaakt. Er wordt nu beter opgelet, de directie is vervangen en er is sprake van ‘ambities en goede intenties’. Ook hebben de diverse overheden hun toezicht verbeterd.

Waarom kwam dit bedrijf er bij de rechter zo genadig af? Feitelijk was de hele haven medeplichtig: klanten, vergunningverleners, toezichthouders, handhavers, wetgevers, verzekeraars. De Onderzoeksraad was er vrij venijnig over. Er waren vier handhavende overheden met Odfjell bezig, drie inspecties (milieudienst, sociale zaken en de veiligheidsregio) en het Openbaar Ministerie. Samen inspecteren ging nog wel, maar samen handhaven lukte niet. Daarvoor verschilden de eigen culturen te veel. Vergunningen waren complex en onoverzichtelijk - en in vage of niet consequent gebruikte termen gesteld. Goede verhoudingen met het bedrijf gingen boven controle en sancties. Veiligheid was ‘onhandelbaar’. Eigenlijk wisten de controlerende overheden samen niets tot stand te brengen. Er was geen sprake van een „structurele beheersing” van de veiligheid bij Odfjell.

Ook het Havenbedrijf zag voor zichzelf geen rol. Ja, de grond verhuren en af en toe eens een praatje maken met Odfjell. Maar onveilige situaties bestrijden? Daar waren anderen voor. Hetzelfde geldt voor de belangrijkste klant, Shell. Die had wel degelijk in de gaten dat Odfjell geen goede blus- en koelinstallaties had en onvoldoende onderhoud pleegde, maar vond dat niet haar verantwoordelijkheid. De hele keten van klanten, controleurs en overheden faalde dus. En nu dus 3 miljoen boete om het echt af te leren.

Zou het helpen? Eind vorig jaar promoveerde criminologe Karin van Wingerde, die bij veertig afvalbedrijven in de haven uitzocht of, en zo ja van welke sancties ze onder de indruk zijn. Dat blijkt maar met mate het geval. Het is niet zozeer de sanctie alswel de reputatieschade, de maatschappelijke druk en de verscherpte controle die wegen. De boetebedragen zijn te klein en de pakkans te laag. Alleen bedrijven die toch al tot regelnaleving bereid waren ‘voelen’ een boete. Pas als bedrijven zelf plichtsbesef hebben en hun zakelijke relaties belangrijk vinden, heeft een boete effect. Maar dan vooral als opfrisser. Mits die wordt voorzien van een adequate morele boodschap. Zoals in het Rotterdamse vonnis. Als ze bij Odfjell dus structureel doof zijn, is het dokken en gewoon doorgaan.