Poetin laat in aanloop naar Sotsji en passant Chodorkovski vrij

Oud-oliemagnaat met dissidente opvattingen op vrije voeten. Poetin heeft hem gratie verleend.

President Vladimir Poetin van Rusland heeft gisteren de vrijlating van oud-oliemagnaat Michail Chodorkovski net zo terloops wereldkundig gemaakt als zijn eigen echtscheiding, in een mêlee van journalisten na afloop van een publiek optreden.

Poetin kondigde de gratie voor Chodorkovski, die tien jaar gevangen zat wegens belastingfraude en verduistering, gisteren aan nadat zijn jaarlijkse persconferentie was afgelopen. De president had al „gelukkig nieuwjaar” tegen de 1.300 journalisten gezegd en was op weg naar de uitgang van het Wereldhandelscentrum, toen hem de vraag werd toegeroepen of „Chodorkovski moest blijven zitten”. Hij antwoordde dat hij zijn voormalige Angstgegner gratie zou verlenen omdat hij daar zelf om had gevraagd. In juni onthulden Ljoedmila en Vladimir Poetin hun echtbreuk na een balletvoorstelling in de wandelgangen van een theater in Moskou. In beide gevallen stond er ‘toevallig’ een cameraploeg klaar.

„Hij heeft onlangs op humanitaire gronden een rekest ingediend", legde Poetin uit. „Hij zit al tien jaar. Dat is een serieuze straf. Zijn moeder is ziek”. Ze heeft kanker. Binnen afzienbare tijd zou hij een decreet tekenen, zei de president. Poetin deed dat vanmorgen al. Waarna Chodorkovski is vrijgelaten uit strafkamp nummer 7 in Segezja (Karelië) bij de poolcirkel.

Poetin heeft altijd geëist dat hij amnestie pas wilde overwegen als de ex-oligarch daarom zou vragen. Chodorkovski heeft dat steeds geweigerd, omdat hij dan ‘schuld’ zou bekennen. Hij beschouwt zichzelf als politieke gevangene. Volgens de krant Kommersant zou Chodorkovski overstag zijn gegaan na een gesprek met agenten van de geheime dienst FSB. Zijn compagnon Platon Lebedev, die ook al tien jaar vast zit, heeft dat nog niet gedaan. Lebedev, die het kamp slechter verdraagt dan Chodorkovski, overweegt dat nu ook.

Tijdens de persconferentie had Poetin al laten weten dat Chodorkovski niet meer aan een keten van processen zou worden onderworpen. Toen hij halverwege zijn straf voor de eerste zaak was, werd hij gedaagd voor nieuwe delicten: verduistering van olie bij zijn eigen bedrijf. In hoger beroep werd zijn straf twee jaar bekort, zodat Chodorkovski in augustus vrij zou komen.

Om dat te voorkomen onderzocht de federale recherche of er een derde zaak tegen hem kon worden geopend: wegens witwassen. Op een vraag van de kritische krant Novaja Gazeta zei Poetin dat hij „geen perspectief ziet in een derde strafzaak”. Kennelijk is hij niet benauwd voor de maatschappelijke rol die Chodorkovski nog kan spelen. Tien jaar geleden waren diens openlijk dissidente politieke opvattingen een van de redenen om hem te arresteren en later te veroordelen.

Poetins interventie wijst erop dat het Kremlin de macht van de haviken bij de zogeheten siloviki, de gewapende machtsorganen, wil inperken. Sinds zijn omstreden herverkiezing in maart 2012, die leidde tot protest in Moskou, wordt er binnen de regering een strijd gevoerd om de koers van het regime. Daarbij leek de ‘liberalere’ vleugel, die niet gelooft dat een harde autoritaire lijn de structurele economische problemen van Rusland kan oplossen, tot nu toe aan de verliezende hand. Met name de recherche had vrij spel, zoals bijvoorbeeld bleek bij de veroordeling van de oppositionele anti-corruptieblogger en Moskouse burgemeesterskandidaat Aleksej Navalny.

Chodorkovski is niet de enige die gratie krijgt. Deze week nam het parlement op aanwijzing van het Kremlin ook een wet aan op grond waarvan de zangeressen van Pussy Riot, de (Nederlandse) activisten van Greenpeace en 25.000 andere gevangenen amnestie zullen krijgen.

Op de achtergrond van Poetins onverwachte clementiebeleid spelen vermoedelijk de Olympische Winterspelen over twee maanden in Sotsji een rol. Dit mondiale prestige-evenement in het kuuroord aan de Zwarte Zee, waar Poetin zelf vakantie houdt, dreigt qua public relations in het honderd te lopen. De presidenten Obama (VS), Hollande (Frankrijk), Gauck (Duitsland) en andere westerse politici hebben laten weten dat ze niet naar de opening gaan. Hoewel ze tijdgebrek als reden opgeven, bestaat ook in Rusland de indruk dat dit een sluikse boycot is van Poetin, die dit jaar wetten heeft laten aannemen tegen buitenlandse ‘agenten’ en ‘propaganda onder minderjarigen’ voor homoseksualiteit.

    • Hubert Smeets