Onderzoek naar corruptie splijt regerende AK-partij

Gülen-beweging tart met onderzoek almacht van premier Erdogan

Een al langer sluimerende machtsstrijd in Turkije tussen de regerende AK-partij en de islamitische Gülen-beweging is deze week geëscaleerd. Het nieuws over de arrestatie van 52 mensen op verdenking van corruptie, onder wie de zonen van drie ministers en een aantal prominente zakenlieden die nauwe banden onderhouden met premier Tayyip Erdogan, sloeg in als een bom en dreigt de AK-partij op te blazen.

Het corruptieonderzoek richt zich op de nauwe banden tussen de AK-partij en de economische elite, vooral in de bouwwereld, die Erdogan aan de macht heeft geholpen. Bij een huiszoeking bij de directeur van de staatsbank Halk Bank vond de politie schoenendozen vol geld, meldde peresbureau DHA. Ook Ali Agaoglu wordt ondervraagd.. Hij is directeur van een groot bouwbedrijf dat prestigieuze projecten heeft uitgevoerd samen met het departement voor volkshuisvesting – dat rechtstreeks onder de premier valt.

Velen zien in de arrestaties de hand van de rijke en machtige islamgeleerde Fethullah Gülen, die een wereldwijd imperium leidt van media, scholen en welzijnsorganisaties met miljoenen aanhangers, ook in Nederland. Zijn volgelingen, die hoge posities zouden bekleden binnen de Turkse politie en justitie, lijken met het onderzoek openlijk de almacht van de AK-partij uit te dagen. Maar Gülen, die sinds 1999 in zelfgekozen ballingschap in de Verenigde Staten leeft, ontkent via zijn advocaat elke betrokkenheid.

Daar denkt Erdogan anders over. „We staan geen politieke complotten toe”, zei hij op karakteristieke verbeten toon. Hij wees naar „duistere, buitenlandse krachten”, die volgens hem op zijn regering willen ondermijnen. De premier beschuldigde de volgelingen van Gülen ervan „een staat binnen een staat” te willen stichten door belangrijke ministeries, politie en justitie te „infiltreren”. Hij sloeg terug door tientallen politiemensen, onder wie enkele hoge functionarissen, te ontslaan. De belastingdienst zou nu voorbereidingen treffen om aan Gülen gelieerde bedrijven aan te pakken.

De Gülen-beweging is nauw verweven met de AK-partij. Ze trokken lange tijd samen op tegen het machtige Turkse leger, dat het seculiere karakter van de staat verdedigde, desnoods met een coup. Beide hadden als doel conservatieve moslims te emanciperen. Erdogan won sinds 2002 drie verkiezingen op rij dankzij een officieuze alliantie tussen de arbeidersklasse, conservatieve zakenlieden en religieuze leiders, onder wie Gülen. Maar sinds de macht van het leger is gebroken, is de broederschap omgeslagen in animositeit.

In april bekritiseerde de Gülen-beweging de beperkte persvrijheid in Turkije. Ook keurde Gülen openlijk Erdogans confrontatie met Israël af, aangezien die ingaat tegen de dialoog tussen de islam en andere geloven, die de islamgeleerde voorstaat. En tijdens de massale protesten in juni beschuldigden aanhangers van Gülen de premier van autoritair leiderschap.

Vorige maand publiceerde de Turkse krant Taraf een verhaal over een bijeenkomst van de veiligheidsdienst in 2004, waar besloten werd op te treden tegen „reactionaire groepen”, waaronder ook de Gülen-beweging. Het besluit was ondertekend door Erdogan. De regering haastte zich de authenticiteit van het document waaruit Taraf citeerde in twijfel te trekken.

Het conflict werd in november verder op de spits gedreven toen de regering met plannen kwam om privéscholen te sluiten. Dit betreft ook de 900 scholen van Gülen in Turkije, een belangrijke bron van inkomsten en nieuwe aanhangers. Gülen reageerde gebeten op het plan en herinnerde zijn aanhangers aan de tijd van militaire coups. „Als de farao tegen je is, dan zit je op het juiste spoor.”

De machtsstrijd verscheurt de AK-partij. Een dag voor de arrestaties stapte Hakan Sükür, een oud-voetballer die bij de verkiezingen van 2011 een parlementszetel won, uit de partij. Zullen andere aan Gülen gelieerde parlemtariërs volgen? En wat zijn de consequenties voor de lokale verkiezingen die in maart worden gehouden en voor Erdogans ambitie om in augustus verkozen te worden tot president? De aanhangers van Gülen, die naar schatting 7 procent van het electoraat uitmaken en altijd trouw op de AK-partij stemden, zouden weleens thuis kunnen blijven.

    • Toon Beemsterboer