Oh sloophoutboom, oh sloophoutboom, wat zijn uw planken wonderschoon

Theoloog Rikko Voorberg heeft een hekel aan Kerst. Maar in plaats van de feestdagen te boycotten, besloot hij wat te doen. Hij bouwde een boom.

Een bulldozer aan het werk bij een kolenmijn in Kentucky. 40 procent van de uitstoot van CO2 in de VS komt door kolen. Het is de meest vervuilende energiebron. Foto AFP

Ik heb een vliegende hekel aan Kerst. Aan de groene boom, die naast die kribbe staat. Aan de fluffy sneeuw, aan de rotzooi van bellen en lampen en flikkerende lichtjes. Ik vraag me af hoe mensen zich ook maar ergens op kunnen concentreren met dat geflikker voor het raam. En dan die baby en de lievigheid eromheen. Het was een stal, het was er smerig en die zoon van God lag daar niet om kerstliedjes aan te horen. Het rauwe verhaal, dat trek ik nog wel. Maar het geglim eromheen niet. Dat het een stille dood moge sterven.

Maar toen las ik de adviezen van Monica de Ruiter, gisteren in deze krant. Een hartgrondige oproep om met een knal de deur achter je dicht te trekken met Kerst, achter een laptop op zoek te gaan naar een leven dat niet kerstgroen gekleurd is en op 6 januari pas weer naar buiten te stappen, fris en zonder kerstherinneringen. De diepe frustratie droop van de pagina. Over de gedwongen kerstmaaltijden die moeten voldoen aan de hipste culinaire eisen en over de vele allergieën van je vrienden die allemaal ontzien moeten worden. Het leek wel een bekering. Ze had zich eindelijk kunnen ontworstelen aan alle ellende en nu preekte ze het evangelie van de stoere weigering. Ik kan haar frustratie wel waarderen, maar van haar oplossing werd ik een beetje ziek.

Kerst is klote, weg met Kerst

Dit is namelijk een reflex die ik ken. De reflex om je totaal te distantiëren van iets moois wat opeens ook lelijke kanten blijkt te hebben. Eenzelfde reflex treedt op als we horen dat fair trade chocola niet zo fair is. Opeens zijn mensen die het nog kopen arme stumpers. We worden nijdig als Nick en Simon oproepen om geld over te maken aan Syrië. Weten ze nog niet dat het geld aan de strijkstok blijft hangen? Weg met fair trade, weg met biologisch, dat is voor mensen die het voor hun zelfbeeld nodig hebben om met hippe organische tasjes te flaneren. De reflex van Monica de Ruiter is herkenbaar. Kerst is klote, weg met Kerst. En we trekken ons terug in een hautain cynisme.

Maar wat dan? Met het kunstcollectief StroomWest ben ik een boom aan het bouwen op het Mercatorplein in Amsterdam-West. In plaats van de traditionele kerstboom. Een boom opgetrokken uit sloop- en afvalhout. Kunstenaar Tessa Hendriks voegt het afgedankte hout uit de wijk bij elkaar tot een enorm bouwwerk. En het zal De Ruiter goed doen dat deze boom tegen de haren in strijkt van de liefhebbers van een fijne leuke Kerst. De mensen willen gewoon een groene boom, zei de buurman. Ik wil geen groene boom, antwoordde ik, ik wil een statement. Ik wil een andere kerstgedachte. Midden op het plein. De buurman mompelde: „We willen helemaal geen statement, we willen een boom.”

Met deze boom bouw ik voort op mijn kerstfrustratie. Deze boom is ontstaan uit dezelfde observaties als Monica de Ruiter maakt. Maar ik wil wel wat maken, ik wil wel wat doen. Want onder mijn frustratie – en ook onder die van De Ruiter – zit een verborgen positief verlangen. Een verlangen naar verbinding en een positieve manier van samenleven.

Lampjes en verhalen

Onze boom hangen wij vol met lege fittingen. En de lampjes die we daarin hangen lenen we van mensen uit de buurt. Mensen die het niet zo makkelijk hebben. Ongedocumenteerde vluchtelingen, de winkelier die zich een slag in de rondte werkt om rond te komen, de verfhandelaar die na dertig jaar zijn zaak moet sluiten omdat de huren hoger worden en de inkomsten lager. En behalve een lampje vraag ik hen ook om een verhaal. Een verhaal over iets waar ze trots op zijn. De verfhandelaar is een baken van vertrouwen in de buurt, een ongedocumenteerde vluchteling doet stiekem vrijwilligerswerk en de winkelier kent de hele buurt bij naam. De verhalen schrijven we op en leggen we neer rond de boom, zodat de buurt ze kan lezen.

Deze boom groeide op mijn hekel aan het kerstgroen, maar werd een statement over de kracht van de mensen die in de marge leven van onze snelle samenleving. En Kerst gaf me een kans om hem te bouwen. Behalve die ene buurman vindt de buurt het fantastisch.

De kerstviering is een kans, een uitnodiging. Net als een verjaardag. Die betekent ook niks, behalve dat je een jaartje ouder bent. Maar omdat je geen kans voorbij moet laten gaan om het leven te vieren met nieuwe en oude vrienden, geef je een feest of een borrel. Zo is het kerstgebeuren van tegenwoordig betekenisloos in zichzelf, maar kun je de gelegenheid wel aangrijpen om te doen wat je belangrijk vindt. Wie zich hard afzet tegen tradities en gewoonten omdat ze misbruikt worden, zit er net zo in vast als degene die er zich willoos aan overgeeft en opgelucht ademhaalt als het voorbij is. Doe niet meer mee, maar ga wel wát doen.

Ik zou iedereen aanraden om elke gelegenheid aan te grijpen om het leven te vieren en je omgeving daarbij te betrekken. Dan krijgt de viering van de verjaardag van het Kerstkindje weer zin. Laten we ons zo eigenwijs in de kerstdrukte begeven dat je vasthoudt aan je eigen plan, aan je eigen geloof, hoop en liefde. Dat deed dat baby’tje ook. Hij brak met elke traditie omdat hij een eigen verhaal had, maar hij greep ook elke traditie aan om er een nieuw idee over leven aan te koppelen. Zo is traditie bedoeld. Zo wordt zelfs Kerst weer mooi.