‘1 op de 200 mannen stamt af van Dzjengis Khan’

◯ Waar ◯ Grotendeels waar ◯ Half waar ◯ Grotendeels  onwaar ◯ Onwaar

Dat stond op 26 mei in nrc.next.

De aanleiding

Sommige verhalen zijn zo mooi, dat je ze eigenlijk niet zou willen checken. Zoals deze, over Dzjengis Khan, de stichter van het enorme Mongoolse rijk in de dertiende eeuw. Die zou niet alleen een grote veroveraar zijn geweest, maar ook een grote verwekker. Van nageslacht, welteverstaan.

Hoe groot?

Héél groot, vertelde oud-politica Erica Terpstra vorige week in Erica op Reis, het reisprogramma dat ze maakt voor omroep Max. „Feit is dat een paar jaar geleden is bewezen”, zei ze, „dat 1 op de 10 Aziatische mannen en 1 op de 200 mannen op heel de wereld rechtstreeks afstamt van Djzengis Khan en zijn familie.”

Het is een verhaal dat tot de verbeelding spreekt: als leider van een wereldrijk kon Dzjengis Khan zoveel vrouwen krijgen als hij maar wilde. En terwijl hij een half continent veroverde, verspreidde hij en passant zijn erfelijke materiaal.

Je zou het eigenlijk niet willen checken. Maar als het verhaal klopt dan is het nóg mooier. Dus, zou het waar zijn?

Waar is het op gebaseerd?

De regisseur van Erica op Reis laat per e-mail weten dat ze zich bij het maken van het programma gebaseerd hebben op een verhaal dat hij vond op internet, op wetenschap24.nl. Het heet Kinderen van Khan, seksgrage Genghis bevolkte in zijn eentje heel Azië en maakt het in de inleiding nóg iets mooier. Van een familie is geen sprake: „Eén man blijkt verantwoordelijk voor het bestaan van liefst een half procent van de wereldbevolking.”

Op internet is het verhaal wijdverspreid. Er blijkt één bron, een onderzoek (The Genetic Legacy of the Mongols), dat in 2003 verscheen in het American Journal of Human Genetics.

Een eerste nuancering: de auteurs – een internationale groep onderzoekers – hebben het over 8 procent van de bevolking, in een regio die zich uitstrekt van de Kaspische Zee tot aan de Grote Oceaan. Op een kaartje is te zien dat het grootste deel van China en India buiten die regio valt. Dat is dus iets anders dan 10 procent (1 op 10) van alle Aziaten. Maar goed, de onderzoekers hebben het nog steeds over 0,5 procent (1 op 200) van alle mannen in de wereld.

En, klopt het?

De onderzoekers hebben ontdekt dat veel mannen in een groot deel van Azië eenzelfde Y-chromosoom hebben. Het zou gaan om zestien miljoen mannen.

Het Y-chromosoom wordt doorgegeven van vader op zoon. De bijzondere variant die de onderzoekers aantroffen, komt het vaakst voor in Mongolië. Daarom denken ze dat de oorsprong daar te vinden is.

Vervolgens zijn de onderzoekers gaan rekenen. Ervan uitgaande dat er ongeveer dertig jaar zit tussen twee generaties komen ze tot de conclusie dat de gemeenschappelijke voorvader van al die mannen ongeveer duizend jaar geleden moet hebben geleefd. En wie was er rond die tijd, nou ja iets later, in de gelegenheid om zijn DNA-materiaal door heel de regio te verspreiden? Precies, Dzjengis Khan, die er volgens de overlevering flink wat vrouwen op na zou hebben gehouden.

Een andere goede verklaring is er niet, stellen de onderzoekers. En het gebied waar het Y-chromosoom talrijk is, valt vast niet toevallig samen met het rijk van Dzjengis Khan.

Het onderzoek waarop de verhalen zijn gebaseerd is „een zeer betrouwbare bron”, mailt Peter de Knijff, hoogleraar populatiegenetica en evolutiegenetica aan het Leids Universitair Medisch Centrum. Zijn collega Maarten Larmuseau van de KU Leuven is dat met hem eens. „Het is een toponderzoek”, zegt hij. Maar de wetenschappers plaatsen wel enkele kantekeningen.

Het is niet zo dat iedereen die nu het bewuste Y-chromosoom heeft een nakomeling van Dzjengis Khan moet zijn, schrijft De Knijff. Dat beweren de onderzoekers trouwens ook niet. Er was waarschijnlijk een grote groep mannen, die allemaal in de directe mannelijke lijn familie van elkaar waren. En die groep heeft voor veel nageslacht gezorgd. Hoe groot die groep was? Dat is onbekend. Maar: „Djzengis zelf was ‘slechts’ de meest beroemde man in deze familie.”

Als Dzjengis inderdaad ook dat Y-chromosoom had. En dat staat niet voor honderd procent vast. Om daarover zekerheid te krijgen, zeggen de wetenschappers uit Leiden en Leuven, zou je DNA-onderzoek moeten doen op de botten van Dzjengis Khan.

En DNA-onderzoek wordt lastig: het graf van grote veroveraar is nooit gevonden.

Conclusie

Dzjengis Khan zou voor een enorm nageslacht hebben gezorgd. Of beter, zoals Erica Terpstra zei, „Dzjengis Khan en zijn familie”. Er moet inderdaad een groep mannen zijn geweest die hun erfelijke materiaal in de regio verspreid hebben. Maar of Khan één van hen was, is niet bewezen. We beoordelen de stelling daarom als half waar.

    • Jeroen van der Kris