De ware aard van Rusland

De idioot is een soap over goed en kwaad De auteur toont hoe Rusland verschilt van het Westen De klassieker is opnieuw vertaald, speels en soms briljant

Illustratie Thinkstock

redacteur Boeken

Om maar meteen met de deur in huis te vallen: De idioot van Fjodor Dostojevski is een volslagen krankzinnig en slecht gecomponeerd boek. Daarom ook had ik er dertig jaar lang geen zin in. Karel van het Reve beweerde eens dat Dostojevski de keukenmeidenroman tot literatuur heeft verheven. In zijn Geschiedenis van de Russische literatuur omschrijft Van het Reve die intriges terecht als ‘melodramatische verwikkelingen over erfenissen, geheimzinnige documenten, onwettige kinderen, geheime huwelijken, bedrog, misdaad – kortom dingen die in het leven van fatsoenlijke lieden niet of nauwelijks voorkomen.’

Het lezen van Arthur Langevelds nieuwe vertaling van De broers Karamazov, een paar jaar geleden, heeft mijn gedachten veranderd. Want ook al kun je je in dit beroemde Dostojevski-boek rot ergeren aan de hoofdpersonen, die eerder als hysterische vertegenwoordigers van bepaalde ideeën zijn neergezet dan als echte mensen, je ontkomt niet aan de indruk dat je met een grootse roman te maken hebt, die tal van andere beroemde schrijvers en denkers heeft geïnspireerd. En al snak je na alle geweld van de Karamazov-broeders naar wat relativering en humor, je wordt van begin tot eind meegesleept in een spannend verhaal, dat van een filosofische en morele boodschap (van de Grootinquisiteur) vergezeld gaat.

Welkom in een idiote chaos

Dat diezelfde Langeveld nu met een nieuwe vertaling van De idioot komt, heeft me verleid om me eindelijk eens op dat in 1868 verschenen boek te storten. En ja hoor, ook in De idioot is het raak. Na het kalme begin – in een derdeklaswagon van de trein van Warschau naar Sint-Petersburg, eind november, dooiweer, vocht, mist – stap je meteen die chaotische wereld binnen van schreeuwerige, lichtgestoorde generaals, hun moeilijke dochters en mislukte zoons, klaplopers, nietsnutten en oplichters.

Toch bleef ik doorlezen, dankzij de speelse en soms briljante vertaling, die Dostojevski’s magere stijl lijkt op te halen, en liet ik me als een mak schaap het krankzinnige verhaal binnenslepen. Het deed me regelmatig denken aan spannende soaps als Dallas of 24. Want wat een hijgerige emoties krijg je in De idioot opgediend. Tophijger Jack Bauer haalt het niet bij een gemiddeld Dostojevski-personage. Maar in plaats van het – uitgeput door alle ellende – weg te leggen, wilde ik het nu in een ruk uitlezen, zo dwingend is Dostojevski’s proza.

Wel had ik soms de neiging zijn uitvoerige maatschappelijke verhandelingen over te slaan, omdat ze het verhaal ophouden. Maar toen ik me ook hieraan waagde, raakte ik evenmin teleurgesteld, omdat juist die verhandelingen De idioot een actuele meerwaarde verlenen. Ze geven je een goed inzicht in het archaïsche denken van hedendaagse conservatieve Russische leiders als Vladimir Poetin en zijn makkers. Als geen andere schrijver van zijn tijd laat hij zien hoezeer de Russische samenleving altijd al van het Westen heeft verschild.

Een soap met hysteriefactor

Het verschil tussen die werelden merk je al in de derdeklaswagon, waarin een 26-jarige straatarme reiziger zit die uit het buitenland komt: vorst Mysjkin – de blonde ‘titelheld’. Hij draagt een cape met capuchon en heeft slobkousen aan. In geen enkel opzicht lijkt hij op de stoere Rus die tegenover hem zit, de even oude, zwartharige en schatrijke Rogozjin.

Je beseft meteen dat het de komende 660 bladzijden over de strijd tussen die twee zal gaan, tussen wit en zwart, tussen goed en kwaad, tussen het rationele en het hysterische. Twee tegengestelde vrouwen staan centraal. Enerzijds is er Aglaja, een mooi meisje dat de zuivere liefde vertegenwoordigt. Tegenover haar staat de bloedmooie Nastasja, die door haar adoptiefvader seksueel is misbruikt. Hij wil op een nette manier van haar af en probeert haar aan Rogozjin te slijten.

En dan tovert Dostojevski de hysteriefactor uit zijn hoge hoed om zijn soap spanning te geven: Nastasja wordt verliefd op vorst Mysjkin. Epilepticus, buitenstaander én messias. Want hij beschouwt Nastasja niet als een del, maar neemt haar voor wie ze is, een vrouw die van niemand kan houden en zichzelf kapot wil maken. Hij wil haar, als een echte messias, redden, door met haar te trouwen.

Maar Dostojevski zou Dostojevski niet zijn als hij Nastasja’s gedrag niet door haar destructiedrift zou hebben laten domineren. Na even een stabiel bestaan met de vorst te hebben overwogen, stort ze zich in de armen van de smachtende flierefluiter Rogozjin, die ziekelijk verliefd op haar is. Ze besluit daartoe omdat ze Mysjkin met zijn zuivere karakter niet kapot wil maken. Daardoor krijg je zelfs sympathie voor haar. Maar ze blijft van Mysjkin houden. En precies dat kan de jaloerse Rogozjin niet hebben.

Mysjkin ontwikkelt een sensuele liefde voor Aglaja, met wie hij besluit te trouwen. Maar Nastasja kan het toch niet laten de boel te verpesten, door aan Aglaja haar liefde voor Mysjkin te bekennen en Aglaja’s liefde zo te ondermijnen. Ik kan verklappen dat de afloop bloedig is.

Mysjkin blijkt net Poetin

Het is een overweldigende soaproman met mooie scènes, maar vanaf het tweede deel wordt duidelijk dat Dostojevski soms niet meer wist hoe hij verder moest. Achteraf besef je wel weer dat de lange zijpaden – bijvoorbeeld over een moordenaar die Christus aanroept tijdens het moorden – een functie hebben. Het toont het fundamentalisme, dat zo bij Russen als Dostojevski hoort.

Bijzonder in De idioot zijn ook de beschrijvingen van de ledigheid en onkunde van de edelen, die als hoge ambtenaren het land moeten besturen. Ze stelen, bedriegen en doen vooral niets wat op regeren lijkt. Dostojevski’s opmerking dat er in Rusland wel politici, generaals, bestuurders en ambtenaren in alle soorten en maten zijn, maar geen praktische mensen, lijkt een constante in de Russische geschiedenis, tot op de dag van vandaag. Hij heeft hier dan ook de eeuwigheid bij de oren gevat.

Als hij Mysjkin de liberalen van zijn tijd laat bekritiseren, verschilt hij weinig van Poetin, die de huidige liberale oppositie als agenten van het Westen neerzet. Hier is Dostojevski als xenofobe slavofiel en aartsconservatief aan het woord.

Gevoel voor humor en vermogen tot relativeren ontbreken, maar Dostojevski’s maximalistische personages en zijn extreme besef van de tragiek van het menselijk leven zijn daarentegen uniek in de Russische literatuur. De idioot is er met al zijn tekortkomingen een prachtig voorbeeld van.

    • Michel Krielaars