Bachelet wil de schaduw van Pinochet nu echt verdrijven

Opnieuw gekozen president moet grondwet uit dictatuur herschrijven.

Michelle Bachelet gisteren in Santiago na haar verkiezingsoverwinning. Foto AFP

De doorgaans duidelijke stem van Michelle Bachelet kwam gisteravond met moeite uit boven het gejuich van haar aanhangers, die haar met een grote meerderheid van 62 procent voor de tweede keer verkozen tot president van Chili. „Ik ben trots op het land dat we hebben gebouwd”, zei ze met een schorre stem in een zaal in de hoofdstad Santiago. „Maar ik ben zelfs nog trotser op het land dat we gaan bouwen.”

De verkiezingen winnen was het gemakkelijke gedeelte voor Bachelet (62). Nu begint het zware werk. Ze moet eindelijk de laatste restanten opruimen van de dictatuur van generaal Pinochet (1973-1990). Alles valt of staat met het vervangen van de grondwet uit die tijd.

Haar eerste periode als president, van 2006 tot 2010, sloot ze af met een hoge steun onder de bevolking: 84 procent. Ze gebruikte de economische groei van Chili voor het versterken van de sociale voorzieningen. Ouderen gaf ze gratis zorg en bejaarde huisvrouwen kregen een pensioen.

Maar Bachelet, een gescheiden moeder met drie kinderen, stelde teleur als het aankwam op grote, structurele veranderingen van de samenleving. Chili bleef verdeeld tussen arm en rijk, tussen links en rechts. De schaduw van Pinochet, die de macht van de conservatieve junta verankerde in de grondwet, lag nog altijd over het land.

Studentenprotesten

Bachelets opvolger, de conservatieve Sebastián Piñera, kreeg na een succesvolle start te maken met grote protesten tegen de oude machtsstructuren. In 2011 organiseerden studenten wekenlange demonstraties voor gratis onderwijs. De studentenprotesten, die nog altijd zo nu en dan oplaaien, staan symbool voor het probleem van Chili: om de elite te bereiken, heb je geld nodig. De private universiteiten van Chili horen bij de beste van Latijns-Amerika. Maar het hoge collegegeld is onbetaalbaar voor de armen en de middenklasse.

Bachelet, opgeleid als arts, wil een einde maken aan de ongelijkheid. Ze wil de pensioenen verhogen en het hoger onderwijs gratis maken. De uitgaven – in totaal 15 miljard dollar – wil ze ophalen bij bedrijven. Die profiteerden tot nu toe van lage belastingen uit de tijd van Pinochet.

Maar voor dit alles is een hervorming nodig van de grondwet uit 1981. Iets wat Bachelet in haar eerste termijn niet kon doen omdat ze geen meerderheid had in het Congres. Haar linkse coalitie heeft dat nu wel. Maar de president moet nog altijd onderhandelen met rechtse Congresleden. Voor een aanpassing van de grondwet is een tweederde meerderheid nodig – ook een erfenis van Pinochet. Bachelet, die de afgelopen jaren voor de Verenigde Naties werkte in New York, probeerde tijdens haar presidentscampagne haar kiezers al voor te bereiden op een traag proces. „Mensen moeten begrijpen dat regeringen niet meteen op dag twee met geweldige resultaten kunnen komen.”

Gemarteld tijdens de dictatuur

Het is typerend voor Bachelet. Ze is geen revolutionair maar een hervormer. Ze staat bekend als gedisciplineerd en gereserveerd. Ondanks haar eerdere termijn is er weinig bekend over haar persoonlijke leven. Een vaste groep vertrouwelingen uit haar politieke begintijd schermt haar af.

Haar leven is, net als dat van veel Chilenen, gevormd door de dictatuur. Bachelets vader, een legerofficier, werkte voor de linkse regering van Salvador Allende. Na de coup werd hij vastgezet en gemarteld. Hij overleed vervolgens aan een hartaanval.

Michelle Bachelet en haar moeder, beide actief voor de socialistische partij, werden ook korte tijd vastgezet en gemarteld. Na hun vrijlating werden ze verbannen en belandden ze via Australië in Oost-Duitsland.

De geschiedenis van de Chileense dictatuur kwam dit jaar samen in het kandidatenveld voor het presidentschap. Bachelets tegenstander was Evelyn Matthei (60). Ook zij is de dochter van een officier, een vroegere vriend van de vader van Bachelet. De dochters speelden als kleine meisjes samen op straat. Maar Matthei’s vader koos na 1973 de kant van Pinochet en klom op tot de hoogste rangen van de luchtmacht. Hij was de directeur van de militaire gevangenis waar zijn vroegere vriend Bachelet overleed.

Michelle Bachelet en haar familie hebben de vader van Matthei nooit verantwoordelijk gehouden voor de dood van zijn vroegere vriend – hij was op dat moment in het buitenland.

Het is tekenend voor Bachelet en haar wens om het land veertig jaar na de coup eindelijk te verenigen. „Ik sta hier omdat we geloven dat Chili van iedereen moet zijn”, zei ze gisteravond. „Dat wordt niet gemakkelijk. Maar is het ooit makkelijk geweest om de wereld te veranderen?”