Schrijver Jacq Vogelaar (69) overleden

Jacq Vogelaar in 2006. Foto NRC/ Leo van Velzen

Schrijver, essayist en criticus Jacq Vogelaar is op 69-jarige leeftijd overleden. Hij stierf afgelopen maandag, meldt de website van de Nederlandse bibliotheken. In 2006 kreeg Vogelaar de Constantijn Huygensprijs voor zijn hele oeuvre.

Vogelaar, wiens echte naam Frans Broers was, debuteerde in 1965 als dichter. Hij studeerde Nederlands en filosofie. Als Jacq Firmin Vogelaar schreef hij een aantal experimentele romans, waaronder Anatomie van een glasachtig lichaam (1966) en Raadsels van het rund (1978). Voor zijn boek De dood als meisje van acht uit 1991 kreeg hij de F. Bordewijkprijs.

Het was met name zijn boek Over kampliteratuur (2006) waarvoor hij de Huygensprijs mocht ontvangen. In dat boek doet hij verslag van zijn zoektocht door de literatuur over de Goelagkampen en de Duitse concentratie- en vernietigingskampen. Een essay over Vogelaars oeuvre van de hand van Arnold Heumakers is hier te lezen. Heumakers stelt onder meer:

“Met recht geldt hij als een van de beste experimentele schrijvers in ons taalgebied, zo niet de beste.”

In een bespreking van Vogelaars essaybundel Je zit niet alleen in je vel (2010) kwam onder andere de verknochtheid van de schrijver aan de literatuur ter sprake:

“Naar aanleiding van een van zijn literaire helden (Danilo Kiš) heeft hij het over ‘de stam der gedrevenen’, dat wil zeggen: ‘schrijvers bezeten door en bezeten van wat ze schrijven’. Als Vogelaar iets duidelijk maakt in Je zit niet alleen in je vel, dan is het wel dat hij met huid en haar tot deze stam behoort.”

Vanaf 1971 schreef Vogelaar ook recensies en essays voor tijdschrift De Groene Amsterdammer. Op de website van het tijdschrift is inmiddels een in memoriam te lezen van hoofdredactrice Xandra Schutte. Ze roemt Vogelaars “fabelachtige eruditie” en zegt dat hij daarmee “de redactie en de literatuurmedewerkers van De Groene gevoed” heeft.

Volgens Schutte “ontsloot Vogelaar in de honderden stukken die hij schreef het werk van vernieuwende schrijvers die in het buitenland zeer gewaardeerd werden, maar in Nederland vaak nog grote onbekenden waren”. En over zijn opvatting van wat literatuur moest zijn:

“Vooral is hij bepalend geweest in hoe er in De Groene Amsterdammer over literatuur werd geschreven. Literatuur is er niet simpelweg voor amusement of herkenning, literaire ranglijsten en human interest zijn hinderlijke ruis, waar het om gaat is dat literatuur avontuur biedt. En dan met name die literatuur die niet de plat getreden paden bewandelt, de literatuur waarin risico wordt genomen, waarin de werkelijkheid en de taal worden onderzocht.”

Vogelaar was ook decennialang verbonden aan Raster, het internationaal en experimenteel georiënteerde literaire tijdschrift, waarvan vijf jaar geleden bekend werd dat het zou ophouden te bestaan.  Aldaar vernam men het nieuws van Vogelaars overlijden “geschokt en bedroefd” en zal men ongetwijfeld later met een uitgebreid in memoriam komen.

Ook op Twitter zijn inmiddels enkele reacties op Vogelaars overlijden te lezen: