Niet alleen een verzoener

In de media wordt Mandela afgeschilderd als verzoener die geweld afwees. En Nederland als een land dat streed tegen de apartheid. Dat klopt niet, zegt Merijn Oudenampsen.

Een bus met acht mannen, onder wie ANC-leider Mandela. In 1964 werden ze veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf. Foto AFP

In de week sinds het overlijden van Mandela heeft journalistiek Nederland ons een geheel nieuwe geschiedenis aangepraat. Een geschiedenis waarin de apartheid ten onder is gegaan door verzoening en vergeving. Eén waarin Nederland wat apartheid betreft aan de goede zijde heeft gestaan. Ons is een opgeschoond verhaal verteld. De herdenking van Mandela – en de antiapartheidsstrijd die hij belichaamde – heeft zo een zure nasmaak gekregen.

De mythevorming in de media betreft allereerst de persoon Mandela. De man is getransformeerd tot een bordkartonnen karikatuur. Een eigentijdse Christusfiguur wiens vredelievendheid en bereidheid tot het omarmen van zijn vijanden iedereen van een fijn warm gevoel voorziet. nrc.next vertelt ons het sprookje van een ‘krachtige, kwade en vastberaden commandant’ die in de gevangenis een miraculeuze transformatie doormaakte: terrorist wordt verzoener. Het is de verzoener die in nrc.next herdacht wordt, niet de revolutionaire vrijheidsstrijder die het apartheidsregime tot die verzoening dwong.

Gewapende strijd

‘Misschien had Mandela op Robbeneiland geleerd dat niet terugslaan vaak effectiever is en verzoening een wapen’, zo schrijft Bert Wagendorp in de Volkskrant. Alsof een gewelddadig en onderdrukkend regime enkel met sussende woorden en een uitgestoken hand tot rede kan worden gebracht. We hoeven alleen maar aan Steve Biko te denken, doodgemarteld in een gevangenis, om te beseffen hoe wereldvreemd deze visie is. Alsof er niet duizenden zijn omgekomen in vreedzame demonstraties zoals in Sharpville en Soweto.

Na een periode van vreedzaam protest in de jaren vijftig kwam Mandela tot de conclusie dat het onrealistisch was om geweldloosheid te prediken zolang de Zuid-Afrikaanse regering op de vreedzame eisen met geweld reageerde. Gedurende zijn gevangenistijd zou hij gewapende strijd blijven steunen. In 1985 werd hem clementie aangeboden op voorwaarde dat hij afstand zou nemen van geweld. Mandela weigerde: zolang de ANC en alle reguliere vormen van politieke activiteit verboden bleven, was gewelddadig verzet tegen een onderdrukkend regime in zijn ogen geoorloofd.

Het is belangrijk dit in gedachten te houden als we Wim Kok horen spreken over de ‘aaibaarheidsgraad’ en ‘aandoenlijkheid’ van Mandela. Alsof het een knuffeldier betreft. De niet zo knuffelbare werkelijkheid is dat gewapend verzet een belangrijk onderdeel was in de strijd tegen apartheid. De uiteindelijke onderhandelingspositie van Mandela was daar mede op gebaseerd.

Apartheid is niet ten onder gegaan door vergeving alleen. De uiteindelijke verzoening is mogelijk gemaakt door de gewapende en ongewapende strijd van het ANC, van de langdurige campagnes van de wereldwijde antiapartheidsbeweging en de daaruit voortkomende boycot. De eenzijdige concentratie op Mandela als Christusfiguur negeert de essentiële rol van strijd in deze hele geschiedenis. De rol van al die organisaties, bewegingen, en activisten die zich over de hele wereld tegen apartheid hebben verzet. En die in ons land vaak een onwillige regering tegenover zich vonden.

Nederland liep niet voorop

Zo lezen we in een dossier van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis dat Nederland bewust niet voorop liep ‘bij het uitoefenen van druk op het steeds gewelddadiger opererende apartheidsbewind’. Verbaal veroordeelde men misschien het apartheidsbewind, maar in de praktijk was Nederland een van de belangrijkste partners en investeerders.

In augustus 1985 legde CDA-minister Hans van den Broek een bezoek af aan Zuid-Afrika met een Europese topdelegatie. President P.W. Botha verbood hen Nelson Mandela op te zoeken in zijn gevangenis. Voor de minister was het geen reden om de reis te annuleren. Voor de Zuid-Afrikaanse tv verklaarde Van den Broek dat hij de ANC-leider erop had willen wijzen dat geweld niet bijdroeg tot een oplossing. Dat was de houding van de Nederlandse regering toen het er werkelijk toe deed.

Merijn van Oudenampsen is promovendus in de sociologie aan de Universiteit van Tilburg.

    • Merijn Oudenampsen