De grote wis- en veegoperatie

Binnen één week werd Jang Song-thaek, de oom van de jonge Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un, opgepakt, terechtgesteld en geëxecuteerd. Tot vorige maand was Jang de op een na machtigste man van Noord-Korea. Hij zou lui zijn, drugs gebruiken en grondstoffen aan China hebben verkwanseld.

Beelden uit de propagandafilm ‘De Grote Kameraad’ waarin de rood omcirkelde Jang Song-thaek is verwijderd nadat hij uit de gratie raakte. Foto’s AFP

De val van Jang Song-thaek was ook naar Noord-Koreaanse maatstaven ongekend dramatisch. Tot vorige maand was deze oom van de jonge Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un de op een na machtigste man in de gesloten communistische staat. Afgelopen zondag werd Jang ten overstaan van gelaten toekijkende partijkameraden door veiligheidsagenten bij een vergadering uit de bankjes geplukt. Donderdag al volgde een proces, waarbij hij schuldig werd bevonden aan verraad. Nog diezelfde dag werd hij geëxecuteerd, zo meldden de staatsmedia. Details over de terdoodbrenging zijn niet vrijgegeven.

Terwijl Jang nog leefde begonnen de Noord-Koreaanse autoriteiten deze week alvast met een grote wis- en veegoperatie. In een klassieke stalinistische reflex proberen ze alle tastbare herinneringen aan Jang zo grondig mogelijk uit te wissen. Op films en foto’s, waarop Jang vroeger prominent aan de zijde van de Kim Jong-un was te zien, is zijn bebrilde gestalte al zorgvuldig verwijderd. Wie de website van het staatsbureau KCNA doorzoekt vindt geen spoor meer van de 67-jarige Jang. Ook Jangs vrouw – zuster van Kims vader Kim Jong-Il en dochter van de hoog vereerde stichter van Noord-Korea, Kim Il-sung – is plotseling verdwenen uit het KCNA-geheugen.

Noemden sommigen Kim Jong-un met zijn babyface en hoog opgeschoren haar bij zijn aantreden twee jaar geleden slechts een marionet, inmiddels is er weinig twijfel meer bij de meeste specialisten dat Kim de onbetwiste leider is in het land. „Met deze hardhandige zuivering heeft Kim een duidelijk voorbeeld willen stellen”, aldus de uit Noord-Korea gevluchte analist Kim Kwang-jin. „We zullen niet gauw meer een machtige nummer twee zien. Niemand zal hem nog durven tegenspreken.”

De kans op dissidente geluiden is overigens toch al gering in het hermetisch afgesloten land, waar zo’n 200.000 mensen, veelal zonder vorm van proces, onder erbarmelijke omstandigheden in werkkampen zitten. Zelfs het niet tijdig afstoffen van een afbeelding van vader des vaderlands Kim Il-sung kan iemand al in een kamp doen belanden.

Jang werd er maandag al door de autoriteiten van beticht drugs te hebben gebruikt en een rokkenjager te zijn geweest. Hij was lui en zou Noord-Koreaanse grondstoffen aan China hebben verkwanseld.

De Belgische Noord-Korea-expert Koen de Ceuster wijst erop dat Jangs nauwe contacten met China een rol bij zijn val kunnen hebben gespeeld. China vormt de laatste politieke en economisch steunpilaar van het kwakkelende Noord-Korea in het buitenland. Jang wilde, naar wordt aangenomen, economische hervormingen naar Chinees model. Maar in zijn laatste Nieuwjaarsrede riep Kim juist op tot een grotere verscheidenheid onder de buitenlandse handelspartners. „In de partijtop beseffen velen dat de grote afhankelijkheid van China een probleem vormt”, zegt De Ceuster.

Volgens analist Kim Kwang-jin, inmiddels werkzaam voor een denktank in Seoul, heeft Jang zich ernstig misrekend. „Kim Jong-un haatte zijn oom omdat hij zoveel macht had. Jang voelde dat onvoldoende aan en dat is hem nu duur komen te staan.”

Zuiveringen

Helemaal zonder parallel is Jangs val niet. In 1956 voerde Kim Il-sung zuiveringen door, toen binnen de communistische partij stemmen opgingen voor een destalinisatie, in navolging van de Sovjet-Unie. „Ook sommige Noord-Koreaanse kranten verwijzen daar nu naar”, zegt De Ceuster. „Jangs activiteiten bedreigden de stabiliteit en het is zaak de eenheid te bewaren door zich allen om de leider te scharen. Anders komt het succes van de Noord-Koreaanse revolutie in gevaar, suggereren ze.”

Behalve Jang overleefden volgens een Zuid-Koreaanse inlichtingendienst ook twee van zijn naaste medewerkers de zuivering niet. Zij zouden al eerder zijn terechtgesteld. Eerder onthief Kim Jong-un al enkele prominente militairen van hun functies. Van de zeven machtige oude heren die Kim vergezelden bij de uitvaart van zijn vader in een ijskoud Pyongyang in december 2011 zijn er inmiddels nog twee over. De Ceuster: „Kim haalt nu zijn eigen poppetjes naar voren.”

De Zuid-Koreaanse president Park Geun-hye waarschuwde deze week dat de zuivering tot nieuwe instabiliteit kan leiden in de relatie tussen beide landen. Ze sprak van een „regime van terreur”. Eerder dit jaar bereikten de betrekkingen al een dieptepunt, nadat Noord-Korea een nieuwe kernproef had uitgevoerd en vervolgens – in reactie op nieuwe sancties – dreigde met oorlog. De Ceuster is minder bezorgd: „Kim blijft ook nu nog afhankelijk van raadgevers.” De Belg meent bovendien dat het feit dat de afrekening met Jang in alle openheid gebeurde betekent dat Kim wist dat hij op de steun van andere machtscentra, zoals het leger, kon rekenen en dat suggereert op zichzelf al een zekere stabiliteit.

De ondergang van Noord-Korea, in veler ogen een curieus communistisch relikwie, wordt inmiddels al heel wat jaren voorspeld. Juist omdat het land vaak nauwelijks in staat is zijn eigen bevolking te voeden. Toch heeft Noord-Korea vaak verrassend veel veerkracht getoond. De Ceuster was een paar maanden geleden voor het eerst sinds 2008 weer in de hoofdstad Pyongyang en keek zijn ogen uit. „Er reden veel meer vrachtwagens rond, er was veel activiteit op de scheepswerven, er wordt hard gewerkt aan stadsontwikkeling en ik zag er bijna net zoveel mensen met een mobiele telefoon op straat als in Seoul.”

    • Floris van Straaten