Iedereen wil aan ze verdienen

Arbeidsmigranten in Europa vormen een markt op zich. Ook veel malafide bureaus verdienen eraan. Gaan zij profiteren als Roemenen en Bulgaren mogen werken zonder vergunning?

Veertien euro en nog een tiental centen. Zoveel betaalt Jan Bontenbal het uitzendbureau per uur voor zijn Poolse werknemers. Bontenbal is personeelsmanager bij Looije Tomaten. Wekelijks verlaat zo’n 44.000 kilo tomaten het bedrijf. Twee kassen hebben ze: één in Burgerveen, en één in Naaldwijk. In die kassen – van middernacht tot vier uur ’s middags fel verlicht – draaien, snoeien en breken ruim driehonderd Poolse uitzendkrachten de tomatenplanten. Dat doen ze in zomerse kleding. Want in de kassen is het, ondanks de vrieskou buiten, warm: 22 graden Celsius.

De meeste Polen werken voor het bedrijf tegen het minimumloon uit de cao-glastuinbouw: 341,24 euro bruto per week. Het wettelijke minimumloon ligt net iets lager: op 341,05 euro. Alleen degenen die al geruime tijd bij het bedrijf werken, verdienen meer. Van de ruim 14 euro die Bontenbal aan het uitzendbureau betaalt, zien de arbeidsmigranten dus maar een deel terug. Er gaat wat naar de belasting, natuurlijk. En wat naar het uitzendbureau.

Want arbeidsmigranten zijn een markt op zich. Een markt waar voor velen wat te verdienen valt. Al die uitzendkrachten moeten namelijk vervoerd worden, ergens werken, wonen, eten, en willen ook wel eens op vakantie naar huis.

Land- en tuinbouw

Op dit moment wonen er circa 300.000 arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa in Nederland. Vanaf volgend jaar mogen ook Roemenen en Bulgaren zonder vergunning in Nederland werken, dus zal hun aantal waarschijnlijk toenemen.

De arbeidsmigranten werken vooral in de land- en tuinbouw. „Zonder hen hadden onze agrariërs geen schijn van kans gehad”, zei de voorzitter van Land- en Tuinbouworganisatie Nederland eerder. Ze verrichten seizoenarbeid in de oogst van aardbeien en asperges, maar ook werk dat het hele jaar doorgaat, zoals in de teelt van prei of tomaten. Verder werken ze in de industrie, de techniek, de zorg en de bouw.

Zo’n 90 procent van alle arbeidsmigranten komt naar Nederland via een bureau. Dat werft in het land van herkomst via regionale kantoren nieuwe krachten. De bureaus bieden totaalpakketten aan: reizen van en naar Nederland, onderdak, werk en vervoer van en naar het werk.

Zo ook het uitzendbureau NL Jobs waar Bontenbal van Looije Tomaten mee samenwerkt en waarvan hij aandeelhouder is. Het heeft twee kantoren in Polen en één in Letland. Jan Willem van der Meer van NL Jobs schetst wat zijn uitzendkrachten, al dan niet ingehouden op hun Nederlandse loon, betalen voor dat pakket.

Inhoudingen op het loon

Een retourtje Polen: tussen de 120 en 170 euro. In één keer te betalen, of, indien gewenst, later ingehouden op het loon. De huur voor een kamer, gedeeld met een ander: 68 euro per week, per persoon. De zorgverzekering: 20 euro, ook voor een week. Beide via het loon verrekend. Vervoer van en naar het werk: daarvoor rekent NL Jobs geen extra kosten.

Wettelijk is bepaald dat uitzendbureaus maximaal 20 procent op het loon mogen inhouden voor huisvesting. Nog eens 10 procent mag gebruikt worden voor de zorgverzekering van de arbeidsmigranten. De percentages bij elkaar optellen en standaard 30 procent inhouden, mag niet.

Alles met elkaar verrekend, vertelt Van der Meer, maakt zijn bureau ongeveer 15 procent rendement. Hij staat in de woonkamer van een rijtjeshuis in Kudelstaart. Fles wodka op een houten kast, leren banken, schone Ikea-keuken. Er wonen zes Polen: precies het aantal dat er mag wonen. Hij heeft de mooiste woning uitgekozen om laten zien, vertelt Van der Meer.

Maar lang niet altijd wonen de migranten in een huis als dit. Niet bij NL Jobs, en niet bij andere bureaus. Vaker zijn het stacaravans, vakantiebungalows op al lang vergane campings, of plekken in hostels.

Er zijn naast duizenden bonafide uitzendbureaus ook zo’n zesduizend malafide uitzendbureaus actief die zeker 100.000 personen bemiddelen.

De markt voor buitenlandse arbeidsmigranten is een markt onder druk, aldus Van der Meer. Degene die de laagste prijs kan bieden, overleeft. „We zoeken de randjes op. Iedereen wil geld verdienen.”

Hij is wel eens een klant kwijtgeraakt aan een ander bureau, vertelt Van der Meer. Dat kon voor een lager uurtarief dezelfde arbeidskrachten leveren. De truc: de werknemers laten tekenen voor géén arbeidsverleden. Zo ging elke werknemer, ook degenen die er al enkele jaren werkten, terug naar het minimumloon.

Velen zoeken dus de randen op, velen gaan er ook overheen. De Stichting Naleving CAO voor Uitzendkrachten (SNCU), vreest dat de komst van migranten uit Roemenië en Bulgarije de malafide bureaus in de kaart speelt. „Voor werkgevers die zich niet aan de cao willen houden, biedt het mogelijkheden”, aldus een woordvoerder.

Goedkoper zijn Roemeense of Bulgaarse werknemers officieel niet. Een werkgever moet zijn uitzendkrachten allemaal gewoon ten minste het wettelijk minimumloon betalen – of ze nou Nederlands, Pools of Roemeens zijn.

Maar de praktijk is vaak anders. Ver onder het minimumloon is voor arbeidsmigranten uit bijvoorbeeld Roemenië nog steeds velen malen meer dan ze thuis zouden verdienen.

Handelsregister

Daar maken de malafide bureaus misbruik van. Zij betalen niet alleen te weinig loon maar vragen ook te veel geld voor (slechte) huisvesting, en laten hun werknemers te lang doorwerken.

De regering probeert malafide praktijken op verschillende manieren tegen te gaan. Zo moeten uitzendbureaus zich sinds 2012 bijvoorbeeld verplicht inschrijven in het Handelsregister. Als blijkt dat een uitzendbureau wel in Nederland actief is, maar niet staat geregistreerd, worden zowel het uitzendbureau als de inlener beboet voor 12.000 euro per werknemer.

Zulke maatregelen zijn een begin, vindt Van der Meer. Maar het toezicht op de uitzendbureaus en de werk- en leefomstandigheden van de migranten kan én moet een stuk beter, vindt hij. Een mening die ook door de vakbeweging wordt gedeeld.

„Te duur zijn ze altijd”, vertelt Bontenbal lachend, terwijl hij in de warme kas tussen de honderden rijen tomatenplanten doorloopt. In één van die rijen knipt een Pool met ontbloot bovenlijf bladeren weg. Maar onder het minimumloon gaan zitten, dat zou hij niet doen, zegt Bontenbal. „Het gaat wel om onze goede naam.”

Dit is de vierde aflevering is een serie over de aanstaande opening van de grenzen voor Bulgaren en Roemenen.

    • Annemarie Sterk
    • Esther Wittenberg