Nooit door de knieën gegaan voor Disney

Schrijfster P.L. Travers en filmstudiobaas Walt Disney botsten tijdens het maken van ‘Mary Poppins’. Over hun ongemakkelijke samenwerking is een film gemaakt, met een te gemakkelijke ontknoping.

Walt Disney (Tom Hanks) gooit zijn charme in de strijd metP.L. Travers (Emma Thompson)

Ver voordat P.L. Travers, de schrijfster van Mary Poppins, wist dat ze ooit veel met Walt Disney te maken zou krijgen, had ze al een stellige mening over diens werk. Als vast medewerker van het blad New English Weekly recenseerde ze in 1938 de Disney-productie Sneeuwwitje en de zeven dwergen. „Oh, wat is hij slim, deze Disney! Vanuit de diepste diepten van mijn misantropie erken ik dat”, schreef ze. En verderop: „Er schuilt een grondig cynisme onder zijn – en onder iedere – sentimentaliteit.” Ze moest er niets van hebben, van die getekende knuffeldiertjes met menselijke emoties waarmee de Amerikaanse sprookjesmagnaat zijn massapubliek, in haar ogen, zo doortrapt wist te manipuleren. Disney en Travers, dat zou nooit wat worden.

Toen deze misprijzende recensie verscheen, was haar eerste Mary Poppins-boek al vier jaar oud. Het was, net als haar journalistieke werk, verschenen onder de schrijversnaam P.L. Travers. Ze was in Australië geboren als Helen Goff en op haar vijfentwintigste naar Engeland gekomen, omdat ze hoopte daar als schrijfster meer emplooi te vinden. Ze gebruikte initialen in plaats van een voornaam om niet „het zoveelste malle vrouwtje dat malle boeken schrijft” te worden. Alleen in zeer kleine kring liet Travers zich aanspreken als Pamela.

De eerste Mary Poppins, de nanny met toverkracht, was een succes, ook in Amerika. Al in 1943 werd de schrijfster benaderd door de Disney-organisatie. Mocht die haar creatie verfilmen? Geen denken aan, antwoordde ze, indachtig haar strenge oordeel over ’s mans sentimentaliteit. Maar daar liet Disney het niet bij zitten. Op gezette tijden klopte men weer bij haar aan. Tot ze uiteindelijk, in 1959, aarzelend ja zei en Disney een optie gaf. Op strenge voorwaarden: bemoeienis met het script, de vormgeving en de rolverdeling, géén animatie, een voorschot van 100.000 dollar en een royalty van 5 procent van de bruto-omzet. Niemand wist toen nog dat die deal haar meervoudig miljonair zou maken. Al zag het daar aanvankelijk allerminst naar uit.

De film Saving Mr. Banks, die deze week in roulatie gaat, vertelt min of meer naar waarheid hoe moeizaam de verfilming van Mary Poppins tot stand kwam. Travers en Disney stonden lange tijd lijnrecht tegenover elkaar. „Ze waren formidabele opponenten”, stelde filmonderzoeker M. Thomas Inge vorig jaar vast in het wetenschappelijke tijdschrift Moravian Journal of Literature and Film, „en zij was geen naïeve schrijfster, vatbaar voor de macht en de charme van Disney. Ze wist bovendien dat hij, hoe zeer ze zijn werk ook afkeurde, een uiterst succesvol moneymaker was.” Disney wierp zijn charmes heus wel in de strijd – hij was eraan gewend dat hij daarmee doorgaans zijn zin kreeg. Maar in dit geval werkten ze nauwelijks. Hij mocht niet eens Pamela tegen haar zeggen.

De belangrijkste ingreep betrof de intrige. In haar eerste boek had Travers een reeks losse, lichtvoetige verhaaltjes opgeschreven over de kinderen van het gezin Banks, die een nieuw kindermeisje krijgen met wie ze veel avonturen beleven. Een nanny die bijvoorbeeld in een op straat getekend landschapje kan stappen en alles wat ze nodig had uit haar handtas kan toveren. In het eerste hoofdstuk vliegt Mary Poppins met de oostenwind mee naar het huis in Cherry Tree Lane, en in het laatste vliegt ze met de westenwind weer weg. Leuk, maar onsamenhangend. Terwijl film om één doorlopende vertelling vraagt. Disney’s scenaristen gaven Mary een Missie. Ze schiepen een disfunctioneel gezin, waarin moeder Banks een uithuizig feministe is en vader Banks een vooral op zijn bonus belust bankemployé. Maar door Mary’s levenswijsheden komen ze tot inkeer en vormen voortaan een – naar Disney-maatstaven – gelukkig gezinnetje. En dan kan Mary met een gerust geweten wegvliegen.

Travers vond het allemaal maar sentimentele onzin. Tijdens een verblijf op Disney’s hoofdkantoor stelde ze honderden wijzigingen voor, waarop de tot wanhoop gedreven schrijvers zo diplomatiek mogelijk trachtten te reageren. Ook moeten ze bij Travers de indruk hebben gewekt dat alles nog anders kon. Want nog na de wereldpremière van de Mary Poppins-film stuurde ze Disney een brief vol correcties. Zoals: alle animatie eruit. Tekenfilmpinguïns als kelners? Grrr. Disney schreef terug dat ze de definitieve versie had gezien. Er viel niets meer aan te veranderen.

De makers van Saving Mr. Banks suggereren dat de schrijfster toch een traantje van ontroering wegpinkte bij dit onweerstaanbare bioscoopsucces en uiteindelijk geheel door de knieën ging. In werkelijkheid toonde ze zich tegenover de buitenwereld inderdaad gecharmeerd. Maar aan haar Londense uitgever schreef ze wat ze er blijkbaar echt van vond: „Door en door Disney, spectaculair, kleurrijk, verrukkelijk, maar alles verpakt in middelmatig gedachtengoed, slechts armzalige sprankjes begrip en oversimplificatie.” Wellicht hing ze de in sommige kringen nogal hardnekkige gedachte aan dat een boek altijd diepzinniger en dus hoogstaander is dan een film.

P.L. Travers stierf in 1996. Met het maken van Saving Mr. Banks heeft ze zich niet meer kunnen bemoeien.

    • Henk van Gelder