Een beetje integer moet kunnen

Het kersverse ex-Tweede Kamerlid Matthijs Huizing is een onwaarschijnlijk slachtoffer van de integriteitsaffaires binnen de VVD. Hij stapte vorige week op als Kamerlid omdat hij bij een alcoholcontrole in overtreding was gebleken. Als dat zo is, dan steekt dat bleek af bij het strafrechtelijk onderzoek wegens corruptie tegen het Limburgse partijkanon Jos van Rey, de

Het kersverse ex-Tweede Kamerlid Matthijs Huizing is een onwaarschijnlijk slachtoffer van de integriteitsaffaires binnen de VVD. Hij stapte vorige week op als Kamerlid omdat hij bij een alcoholcontrole in overtreding was gebleken. Als dat zo is, dan steekt dat bleek af bij het strafrechtelijk onderzoek wegens corruptie tegen het Limburgse partijkanon Jos van Rey, de strafzaak tegen ex-burgemeester Ricardo Offermanns en de spectaculaire veroordeling tot drie jaar cel van de voormalige VVD-gedeputeerde in Noord-Holland Ton Hooijmaijers wegens corruptie (hij gaat in beroep). Maar het zijn juist deze affaires – en een kwestie rond de liberale ex-burgemeester van Schiedam Wilma Verver wegens machtsmisbruik – die de VVD-top in mei van dit jaar brachten tot een strikte, op schrift gestelde integriteitscode.

Nederland vertrouwt minder op de kiezer dan op sturing van gedrag

Nu hoeft over integriteit kennelijk niet meer gepraat te worden binnen de VVD: wie fout zat, gaat. Soms is daar achter de schermen druk voor nodig, bleek deze zomer bij Kamerlid Johan Houwers, die pas na ingelast fractieberaad consequenties verbond aan een gerechtelijk onderzoek tegen hem. Maar hardop praat de VVD alleen over integriteit zoals partijleider Mark Rutte: de VVD moet als grootste partij het voorbeeld geven. Wie in opspraak komt en probeert zich te rechtvaardigen, krijgt als antwoord stilte en afstand. VVD’ers onderstrepen graag dat Hooijmaijers geen lid meer is. Zaterdag vertelde hij in deze krant dat de VVD-top hem wel vróeg op te zeggen. VVD’ers praten ook niet graag over Van Rey – ooit het liberale breekijzer in CDA-bastion Limburg – en Offermanns, al voelt de eerste zich verraden en meent de ander dat hij niets anders deed dan anderen.

De VVD ontsnapt niet aan discussie. De ontsporing van Hooijmaijers roept net als eerdere kwesties vragen op over de verwevenheid van de partij, ook lokaal, met het bedrijfsleven, onder meer via ‘Clubs van Honderd’ waar partijprominenten geregeld te gast zijn om sponsors te werven.

De zaak rond Van Rey en Offermanns past in de cultuur van ons-kent-ons, al vaak aangewezen als typisch voor de nationale bestuurscultuur. In vergelijking met andere democratieën leunt die sterk op informele netwerken. Als grootste partij en erflater van de liberale grondleggers van het systeem staat de VVD daar niet buiten.

Een voor de hand liggende oplossing is het versterken van de kiezer: direct gekozen bestuurders kunnen beter worden afgerekend op hun gedrag. Keerzijde is dat in landen waar het zo werkt, ook het verwijt van onoirbaar gedrag sneller wordt gemaakt: integriteit is daar geen moreel gebod, maar een altijd beschikbaar politiek verwijt.

In de praktijk beweegt Nederland een andere kant op: naar meer sturing van gedrag. Lees de vele ‘gedragscodes’ voor volksvertegenwoordigers en bestuurders. Richtlijnen van politieke partijen worden strenger en explicieter. Er is een ‘Handreiking integriteit politieke ambtsdragers’, van Binnenlandse Zaken, provincies en gemeentes samen. De dvd ‘Integriteit deugt’ is vrij verkrijgbare oefenstof. Nog niet genoeg? Integriteitoverheid.nl (ja, bestaat!) biedt een hele toolkit integriteit. Daar is ook te lezen wie kampioen integriteit 2013 is: de Ien Dales-integriteitsaward is uitgereikt. Ironisch trouwens, die vernoeming naar de minister die vond dat integriteit geen gradaties kende: als ‘een beetje integer’ niet kan, kun je er dan kampioen in zijn? Misschien kan de prijs worden omgedoopt in de Ronald Plasterk-award, want de huidige minister van Binnenlandse Zaken ziet het anders. Integriteit bouw je op, schreef hij vorig jaar, daar moet je over praten. PvdA-voorzitter Hans Spekman doet dat door partijgenoten openlijk te wegen, ook als ze formeel geen grenzen overtreden – zoals Europarlementariër Judith Merkies. De VVD waagt zich niet aan zulke debatten. Een beetje fout bestaat niet. Dus kan Huizing ook niet een beetje te veel drinken.

    • René Moerland