Reportage Ze zijn jong. Ze heten Mandela. En ze zijn nog lang niet vrij

Mandela Ngobeni in zijn huis in township Alexandra. Foto’s Bram Lammers

Rinky Mtshali was zes maanden zwanger toen Nelson Mandela in 1990 na 27 jaar gevangenschap werd vrijgelaten. Toen ze drie maanden later een zoon kreeg, twijfelde ze niet over zijn naam. Mandela, fluisterde ze de vroedvrouw vermoeid toe.

Mtshali en haar zoon Mandela Ngobeni wonen in de township Alexandra in Johannesburg. Nelson Mandela ging op zijn 23ste in deze wijk wonen, op de vlucht voor een gearrangeerd huwelijk. Alexandra werd in die tijd ‘de donkere stad’ genoemd, omdat er geen stroom was. Nog steeds zitten delen van de wijk zonder elektriciteit.

Mtshali en haar zoon Mandela wonen in het slechtste deel van de township. In hun buurt is er geen water of toilet. Alle bewoners doen hun behoefte in een paar mobiele toiletten. Ratten schieten weg langs de oevers van de Jukskei-rivier, die als vuilnisbelt dient. Als het regent staat het water soms zo hoog dat het afval de krotten instroomt.

Toch is er veel veranderd, zegt Mtshali. Ze zit op haar tweepersoonsbed dat ze iedere nacht deelt met zes kinderen en kleinkinderen. Ze praat over de vrijheid die ze nu heeft en over de jaren voor de apartheid toen de politie hen lastigviel. Haar zoon Mandela, geboren na de apartheid, heeft geen vergelijkingsmateriaal. Hij slaapt iedere nacht op de koude betonnen grond naast het bed. Hoezo een beter leven?

Pas op de middelbare school ontdekte de jonge Mandela dat zijn naam bijzonder was. Hij had de naam van een held, van een wereldwijd icoon.

Maar het is tegelijkertijd confronterend. „Als oudere mensen mijn naam horen, vragen ze weleens: ‘Wat doe je hier? Jouw leven ziet er heel anders uit dan dat van Mandela. Hij is sterk en goed opgeleid.’ Er is geen enkele manier waarop ik hem kan volgen. Al zou ik willen.”

Zijn middelbare school maakte de jonge Mandela nooit af. Het was onmogelijk om te studeren bij kaarslicht in het kleine huis met al zijn broertjes en zusjes om hem heen. De publieke scholen in Zuid-Afrika presteren slecht. Dat komt onder meer doordat de leerkrachten zelf niet goed geschoold zijn. Mandela bleef drie keer zitten in hetzelfde jaar.

De helft van de Zuid-Afrikanen in de leeftijd van 18 tot 24 jaar zit niet op school en heeft ook geen baan. Ze horen bij de zogenoemde vrij geboren generatie – Zuid-Afrikaanse jongeren zonder herinneringen aan het onderdrukkende apartheidsysteem. Nelson Mandela zag in hen de toekomst van het nieuwe, gelijke Zuid-Afrika. Maar een groot deel loopt tegen dezelfde problemen aan als hun ouders: werkeloosheid, armoede en ongelijkheid.

De 19-jarige Nelson Mandela Mhlanga, ook genoemd naar de oud-president, heeft het beter voor elkaar. Hij woont zo’n anderhalf uur ten noorden van Alexandra in het plattelandsstadje Hammanskraal. Niet dat zijn familie rijk is, maar zijn moeder heeft er met hard werken wel voor kunnen zorgen dat ze een huis kon bouwen met meerdere slaapkamers.

Op de geboortedag van deze jonge Mandela werd Nelson Mandela geïnaugureerd als president. Ter ere daarvan gaf zijn moeder haar baby twee voornamen, Nelson en Mandela. Klasgenoten lachten hem als kind uit. „Je moeder wil dat je de volgende president wordt”, plaagden ze. Maar zijn naam heeft Nelson Mandela Mhlanga erg geholpen. Zijn onderwijzers gaven hem meer aandacht. „Ze vertelde me dat Mandela een intelligente man was en motiveerden me om net als hij hard te werken.”

Hij maakte zijn middelbare school af en heeft zich ingeschreven bij de Universiteit van Pretoria. Hij wil accountant worden. Als hij daar niet wordt aangenomen, denkt hij aan rechten. „Net als Mandela. Wat me vooral in Mandela inspireert is dat hij nooit opgaf. Zelfs toen hij in de gevangenis zat ging hij door.”

Zijn naamgenoot in Alexandra zegt de hoop op een succesvol bestaan al jaren geleden te hebben laten varen. In zijn joggingbroek vol gaten loopt hij naar een boom waar hij het grootste deel van de dag samen met zijn vrienden zit. Ze vertellen hetzelfde verhaal: geen opleiding, geen werk, geen toekomst.

Maar ze geven oud-president Nelson Mandela niet de schuld. Hij is ook een held voor deze generatie. De groep werkloze jongemannen is wel negatief over zijn opvolgers, president Thabo Mbeki en vooral de huidige president Jacob Zuma. Dat is een ander soort dan Madiba, zoals Mandela liefkozend wordt genoemd. „Zij eten het land op”, zegt Mandela Ngobeni, doelende op corruptie onder politici. „Ik weet dat ze ons de vrij geboren generatie noemen. Maar als ik vrij geboren was dan zou ik geen honger hebben.”