Kuifje in Afrika snapt niets van sabotage

Daniël Knoop in ‘Congo Business Case’

Vier jaar geleden choqueerde Renzo Martens het publiek van IDFA met de documentaire Enjoy Poverty, waarin hij, poserend als koloniaal, Congolese paupers vertelde wat ze moesten doen: hun armoede beter verkopen aan de hulporganisaties.

Ik moest er steeds aan denken bij het kijken naar het gisteren door HollandDoc (HUMAN) uitgezonden regiedebuut van cameraman Hans Bouma. In Congo Business Case volgt hij gedurende drie jaar zijn vriend Daniël (‘Daan’) Knoop. Dat is geen poseur of acteur, maar zijn stem en zijn toon lijken identiek aan die van Martens, wanneer hij aanvankelijk geduldig, maar allengs meer geërgerd Congolese cassaveboeren tracht te bekeren tot een andere vorm van landbouw: grootschaliger, rationeler en duurzamer

Ook Knoop begon vanuit kritiek op de klassieke ontwikkelingssamenwerking. Hij spaarde in drie jaar 40.000 euro van zijn riante inkomen bij het FAO en investeerde dat bedrag in een eigen onderneming. Hij vertelde de boeren dat als ze hun maniok aan hem zouden verkopen, ze een betere prijs zouden krijgen en ook hij op het transport en het lokaal vervaardigde meel een goede winst zou maken. Dit alles zonder subsidie uit het Noorden, dus die aanpak sprak iedereen ontzettend aan, zeker de pleiters voor een neoliberale aanpak van Afrikaanse armoede.

Het wordt een enorme sof. De logistiek valt niet mee en de Range Rover loopt voortdurend vast in de modder. Op zeker moment moet de motor vervangen worden en dan is het geld echt op.

Maar de boeren willen ook slecht luisteren en gaan maar door met bos verbranden en maniok verbouwen in slecht bereikbare jungleravijnen. Bouma’s film kreeg een affiche dat refereert aan Kuifje in Afrika. Tegen de zin van de hoofdpersoon zoomt Bouma in op de ongemakkelijke verhouding met sommige Congolezen. Vanuit een voormalige missiepost wordt de afstand tussen ondernemer en boeren steeds groter. Kiest Knoop uit drieduizend gegadigden zes arbeiders uit voor de meelfabriek, gaan ze in staking als ze niet tijdig betaald worden uit de koffer met contant geld in de woonkamer. Snap je zoiets nou? Hij is toch zeker de kerstman niet! Een bozige man die zich als dorpshoofd gedraagt, vindt dat de witte man zijn vrouw, „een prinses”, niet per ongeluk had mogen aanstoten. Zo doen we dat immers niet in Afrika. Daan repliceert: „Gaat het dan soms zo goed hier? Nou dan!”

Uiteindelijk bekent de duurzame ondernemer, die nog een jaar verder kan door een bijdrage van 50.000 euro van de Stichting Doen: „Langzamerhand vind ik biodiversiteit eigenlijk belangrijker dan mensen. Ik heb liever dat er helemaal geen mensen zijn.”

Nee, reclame voor een omwenteling in de ontwikkelingssamenwerking is de film bepaald niet. Maar in een dubbelinterview met de VPRO Gids verwijt de hoofdpersoon Bouma dat hij te weinig oog zou hebben gehad voor corruptie en sabotage.

Nou, die sabotage is wel degelijk zichtbaar, evenals de voedingsbodem die Knoop daar zelf voor creëerde door zijn geringe begrip voor de mensen die er niet zouden mogen zijn.

    • Hans Beerekamp