Zoveel verschillen ze niet van elkaar

Een Amerikaanse advocaat spande deze week een zaak aan namens een chimpansee Hij verdient dezelfde rechten als mensen, vindt hij Terecht, zegt een bekende filosoof

Verslaggever

Tommy woont op een rendierenboerderij in het plaatsje Gloversville in de staat New York. Hij leeft in een cementen hok waarvan de muren zijn beschilderd met jungletaferelen. Ook hangt er een kleurentelevisie aan de muur, waarop de 26-jarige chimpansee graag naar tekenfilms kijkt. ’s Zomers mag Tommy naar een kooi waarvan een zijde openstaat naar een buitenverblijf.

Zonder het zelf te weten is Tommy het middelpunt geworden van een niet eerder vertoonde juridische strijd. Advocaat Steven Wise spande deze week een zaak aan uit naam van Tommy en drie andere chimpansees, die volgens de advocaat onrechtmatig gevangen zitten.

De juridische noviteit zit hem in dat ‘uit naam van’: Wise probeert Tommy en de andere mensapen erkend te krijgen als personen voor de wet.

Het is een gedurfde strategie. Als deze mensapen als rechtspersoon worden beschouwd, dan zijn ook bepaalde mensenrechten op hen van toepassing, zoals het recht in vrijheid te leven. En daar is het Wise en zijn actiegroep Nonhuman Rights Project om te doen: zij hopen dat de rechter hun eigenaren beveelt de apen te overhandigen aan een asiel voor primaten, waar ze niet opgesloten hoeven te zitten.

Tommy en de drie andere chimpansees zijn nog maar het begin, liet de actiegroep deze week weten. De dierenactivisten hebben vergelijkbare zaken in voorbereiding voor diersoorten als gorilla’s, orang-oetans, dolfijnen en olifanten. Stelt een rechter hen in een van die zaken in het gelijk dan zou dat, in theorie, verstrekkende gevolgen kunnen hebben.

Kort en goed: als dieren dezelfde rechten hebben als mensen, kunnen we ze niet meer opeten, als huisdier houden of tentoonstellen in dierentuinen.

Dus Tommy heeft mensenrechten?

De activisten argumenteren dat chimpansee Tommy een zelfbewust en ‘autonoom’ wezen is dat in staat is tot complexe emoties. „Vermogens die strikt beschermd worden als ze in mensen worden aangetroffen”, aldus Wise tegen persbureau Reuters. „Er is geen reden om ze niet te beschermen nu we ze hebben ontdekt bij chimpansees.”

Volgens rechtsfilosoof Paul Cliteur, een fervent voorvechter van dierenrechten, heeft de zaak kans van slagen. „De juridische gronden zijn ijzersterk. Er is geen principiële reden om het concept rechtspersoon alleen te betrekken op homo sapiens.” Rechtspersonen zijn juridische eenheden met dezelfde rechten en verplichtingen als personen. De juridische constructie maakt het mogelijk dat bijvoorbeeld verenigingen, stichtingen en bedrijven in een rechtszaak kunnen optreden als natuurlijke personen.

In de VS strekt het concept zich al uit tot de dierenwereld: dieren kunnen er als rechtspersoon geld erven. Nonhuman Rights Project heeft dan ook al een trustfonds opgezet voor de vier chimpansees.

Het zou volgens de Cliteur „een grote stap voorwaarts zijn in de beschaving” als we dieren net als mensen gaan zien als dragers van rechten. „De biologie heeft al lang aangetoond dat intelligente dieren niet zo sterk verschillen van mensen: ze hebben verwachtingen van het leven, ze gaan innige relaties met elkaar aan, ze hebben een zekere gevoeligheid voor pijn. Waarom zouden we ze dan niet dezelfde rechten toekennen als mensen?”

De discussie over dierenrechten past in een bredere ontwikkeling, meent Cliteur. Westerlingen zijn dieren de afgelopen decennia steeds meer als mensen gaan behandelen. In een wereld waarin de parfumindustrie speciale geurlijnen voor honden heeft ontwikkeld, waar depressieve paarden naar de psychiater gaan en een aangespoelde bultrug nationale gevoelens van rouw teweegbrengt, is het misschien niet verwonderlijk dat de rechtspositie van dieren ook langzamerhand vermenselijkt.

En de mensen dan?

Maar wacht even. Dieren zijn zich niet bewust van de plichten die bij het hebben van rechten komen kijken. We kunnen een tijger niet opsluiten omdat hij een muis opeet. Het was een argument dat bijvoorbeeld werd gebruikt in de discussie over het verbod op onverdoofd slachten. Hoe kan je het recht van een dier boven dat van een mens stellen, als dieren niet eens een relatie met de wet kunnen aangaan?

Marianne Thieme, partijleider van de Partij voor de Dieren, nuanceert: „Het is niet zo dat tegenover elk mensenrecht een plicht staat. Kinderen en verstandelijk gehandicapten hebben ook niet dezelfde plichten als gezonde, volwassen mensen, maar we erkennen hun rechten wel.”

Zuigelingen en zwaar gehandicapten kunnen evenmin voor hun eigen rechten opkomen, maar dat betekent niet dat ze geen rechten hebben. Dat principe gaat volgens Thieme ook op voor dieren.

Maar waar trekken we de lijn? „Stel je voor dat we afspreken dat dieren dezelfde rechten hebben als mensen”, zegt filosoof Stine Jensen, auteur van Waarom vrouwen van apen houden. „Dan zou een Amerikaan die een aap doodt in sommige Amerikaanse staten de doodstraf kunnen krijgen. En dan zouden mensen ook met dieren moeten kunnen trouwen.”

Het zou een nodeloos ingewikkelde situatie opleveren, meent Jensen. „Ik ben net als Nonhuman Rights Project tegen dierenmishandeling. Maar het is toch veel eenvoudiger om daarvoor regels op te stellen in plaats van de mensenrechten uit te breiden?”

    • Reinier Kist