Topballet kun je ook uit Petersburg laten invliegen

Vergrijzing, globalisering, overproductie. De kunsten verkeren in zwaar weer. De sector moet daarom zelf kiezen, verantwoording nemen. Anders doet de overheid het voor ons, meent Melle Daamen.

Het cultuurbeleid in Nederland mist scherpte en kent veel te veel braafpraat. De kunstensector is in het defensief en probeert met de adagia van Thorbecke en de ‘intrinsieke waarde van kunst’ de politiek op afstand te houden. Daardoor schuift de sector fundamentele vragen voor zich uit en wordt het gesprek over cultuurbeleid beheerst door talloze hypes, heilige huisjes en onbewezen premissen. Vrijblijvendheid overheerst. Dat is slecht voor de ontwikkeling van de kunst. De cultuursector moet zelf de discussie op scherp stellen. Kunstenaars, kunstinstellingen en overheden moeten kiezen en ‘vertragen’.

Begin juli schreef ik voor deze krant een opiniestuk waarin ik het ‘heldendom’ van cultureel ondernemerschap bekritiseerde en het benoemde als een leeg uitgangspunt voor cultuurbeleid. Overheerste na de oorlog het verheffings- en verlichtingsdenken, het lijkt erop dat renaissance-denken weer opgang doet, met zijn nadruk op mecenaat, opdrachtgeverschap en hofcultuur.

Ik beschuldigde de overheid van hypocriete omgang met cultureel ondernemerschap en bovendien van etatisme en regelzucht. En dan had ik terloops de kunstenaars inertie en politiek ontwijkend gedrag aangewreven. Van veel kanten kreeg ik waardering voor dat stuk, maar het cultuurdebat blijft nog steeds saai. Ik waag een poging de discussie wat te prikkelen.

De concurrentie op de vrijetijdsmarkt neemt toe, terwijl de bevolkingssamenstelling verandert en het publiek een deel van de gesubsidieerde kunsten links laat liggen. Overheidsuitgaven voor de kunsten dalen voor het eerst, fondsen weten zich met moeite staande te houden, sponsoring krijgt steeds meer andere dan culturele doelen, het mecenaat is in Nederland nog zeer beperkt, particuliere donaties dalen.

Pech op pech, zogezegd. Toch neemt het aantal kunstactiviteiten toe, ook op nieuwe terreinen, en stijgen de kosten. Er moet dus worden gekozen. Bij de laatste bezuinigingsronde van Halbe Zijlstra werd geen keuze gemaakt waar de overheid echt voor staat. Dat is wel nodig. Moeten wij, gezien de globalisering bijvoorbeeld, nog vasthouden aan het in eigen huis hebben van alle kunstsectoren, zoals opera, ballet, film, op het hoogste niveau? En is dat realistisch? Om de productie van Nederlandse films in stand te houden is een eigen filmindustrie (studio’s, montage, labs) noodzakelijk. Als die industrie omvalt, kan er in Nederland geen Nederlandse film meer gemaakt worden.

Hetzelfde geldt voor opera en ballet. Om de klassiek-ballettraditie in Nederland levend te houden (met Nederlandse uitvoeringen van Zwanenmeer en Sleeping Beauty) is een zware, lange en dure balletopleiding en een instituut als Het Nationale Ballet een vereiste. Dat slokt het grootste deel van de totale subsidie voor dans in Nederland op, terwijl het aantal uitvoeringen minimaal is. Men kan zich afvragen of die eigenstandige ballettraditie per se in Nederland verankerd moet zijn. Kan de ballettraditie, in ambachtelijke en museale zin, niet beter in bijvoorbeeld Parijs en Petersburg verankerd zijn?

Dat wil niet zeggen dat er geen ballet of balletdansers meer in ons land te zien zouden zijn. Die worden dan ingevlogen of ingehuurd. Jammer misschien, maar onoverkomelijk? Nederland kent, na het faillissement van Fokker, ook geen eigen vliegindustrie meer. Indertijd werd moord en brand geroepen, maar is dat zo erg gebleken?

Andere invalshoek. In de industrie zijn internationale fusies en overnames aan de orde van de dag. Bij musea zie je dergelijke internationale samenwerkingsverbanden nog amper. Wat is er op tegen om het Londense Science Museum samen te laten werken met Boerhave en Nemo? Nederland heeft geweldige collecties, het Verenigd Koninkrijk geweldige musea. Bedenk hoe mooi een fusie van het Museum of National History en Naturalis kan zijn. Wetenschaps- en natuurhistorische musea zijn niet bij uitstek nationaal en een fusie kan voor beide landen een verbetering zijn. Ik pleit ervoor dat we duidelijk bepalen waar de Nederlandse overheid in het cultuurbeleid voor staat, voor welke takken van cultuur, maar ook wat typisch Nederlands is en wat beter internationaal kan.

Een majeur probleem van het huidige kunstklimaat is de fixatie op het nieuwe en het vernieuwende. Het gaat te veel over (het aantal) nieuwe voorstellingen, tentoonstellingen, aankopen, premières, debuten. Het lijkt wel of bij de interpretatie van het begrip ‘kwaliteit’ in ons cultuurbeleid de aandacht vrijwel uitsluitend uitgaat naar vernieuwing en veel minder naar ambachtelijkheid en zeggingskracht. Misschien door het Van Gogh-complex (het collectieve schuldgevoel dat we zijn talent veel te laat hebben (h)erkend) hebben we de neiging iedere keer een nieuw blikje jonge kunstenaars open te trekken, en vorige blikjes snel weg te gooien.

Die grote hoeveelheden, noem het gerust overproductie, leiden ertoe dat het publiek door het bos de bomen niet meer ziet. Het leidt tot vluchtigheid bij het kijken, tot minder binding met het publiek, tot vrijblijvendheid. Dat is wel het láátste waar cultuurbeleid op uit moet zijn: vrijblijvendheid.

Halbe Zijlstra zag talentontwikkeling als taak voor de grotere instellingen en in dat kader werden de kleine apart gesubsidieerde organisaties (waaronder bijvoorbeeld 20 productiehuizen in de theatersector) opgeheven. In de praktijk blijkt de voorziene ‘kaalslag’ enorm mee te vallen. Maar talentontwikkeling en vernieuwing zijn heilige huisjes in het cultuurbeleid, dus de nieuwe minister van Cultuur haastte zich talentontwikkeling snel weer als een hoofddoelstelling terug te brengen. Er wordt een keten verondersteld van kunsteducatie, amateurkunst, kunstvakopleiding naar toptalent. Maar is die keten er wel? En het is maar zeer de vraag of vernieuwing en het (ontbreken van) talent eigenlijk wel zo’n probleem vormen in de Nederlandse kunsten.

Vaak wordt het beeld geschetst van een brede humuslaag van beginnende, jonge, nieuwe kunstenaars, die noodzakelijk is voor het bestaan van topkwaliteit. Het is het beeld van de piramide, een noodzakelijk brede basis en een smalle top. Evengoed zou voor het cultuurbeleid ook het model van de trechter genomen kunnen worden. Het cultuurbeleid is dan niet primair gericht op de onderkant, maar op het stimuleren van het beste. De kunsten en de kunstenaars bestaan immers vanwege zichzelf, die redden zich wel, ook zonder cultuurbeleid. Het cultuurbeleid faciliteert, scheidt het kaf van het koren en maakt dat het beste voor een groot publiek toegankelijk wordt. Goed cultuurbeleid kiest.

Dat is nu niet het geval. Het huidig beleid versnippert, de instellingen zijn eilandjes en er is weinig samenwerking. De Turkse kunstcriticus Görgün Tanner, die het Nederlandse kunstklimaat zeer goed kent, zegt dat het aanbod van kunst in Nederland te groot is, „daar word je blasé van, het is een wereld waarin uitblinken heel moeilijk is”. Ik pleit voor vertraging, voor minder voorstellingen, minder tentoonstellingen, meer focus, meer aandacht voor publieksbinding, educatie en diepgang. Verdieping in plaats van vluchtigheid en vrijblijvendheid. Goed cultuurbeleid kiest en vertraagt.

Neem de podiumkunsten: Nederland is echt te klein voor 9 grote gesubsidieerde toneelgezelschappen, 11 orkesten, 17 muziekensembles, 4 grote dansgezelschappen, en nog eens 30 kleinere meerjarig gesubsidieerde toneelinitiatieven, 14 landelijk gesubsidieerde dansinitiatieven en 6 muziektheatergezelschappen. Ze kunnen gemaakte voorstellingen amper spelen en raken ze vervolgens buiten hun eigen speelplek al helemaal niet kwijt.

Dat grote aantal, allemaal vastgelegd in subsidieregelingen, doet de kunsten geen goed. Maak het podiumkunstenbestel kleiner, breng meer verdieping en verschuif de subsidies meer van aanbod naar vraag, zoals dat in Vlaanderen het geval is.

De klassieke muziek verdient aparte aandacht, want kampt met een dramatische publieksterugloop. Het Amsterdamse Concertgebouw is in zijn eentje goed voor bijna eenderde van het totale bezoek aan klassieke muziek in Nederland. Dat zegt helaas veel over de bezoekpercentages bij de andere concertzalen in het land. De orkesten zijn niet in staat de teruggang te keren en dat is ook internationaal de trend. Vergrijzing biedt bij de orkesten geen uitkomst, want er is geen jongere aanwas (de vijftigers gaan nog steeds naar de Rolling Stones, André Rieu of Prince). Moet deze ontwikkeling geen aanleiding zijn om het orkestenbestel echt op de schop te nemen?

Daarbij is ook de vraag aan de orde wat er zo Nederlands is aan de uitvoeringspraktijk van klassieke muziek. Wat is het wezenlijke verschil tussen een Nederlands en een ander Europees orkest? De dirigenten zijn veelal al niet Nederlands. De Nederlandse gecomponeerde muziek is eigenlijk nimmer populair geweest, hetgeen weer consequenties voor de ensembles zou kunnen hebben. Het is overigens opmerkelijk dat de innovatie in publieksbenadering bij klassieke muziek vooral uit particuliere, niet gesubsidieerde, hoek komt (Mojo, de Tiende van Tijl, André Rieu). Het is dan ook een raadsel waar de gangbare premisse vandaan komt dat subsidie voor de kunsten bijna automatisch tot innovatie leidt.

In het verlengde ligt er nog een andere wezenlijke beleidsvraag die explicatie behoeft. Dient het cultuurbeleid ertoe de (kunst)markt te stimuleren of te compenseren? Helpt de overheid een handje om kunstinitiatieven op gang te helpen, zoals bij design, e-cultuur, literatuur, omroep en architectuur? Of maakt de overheid met zijn subsidies iets mogelijk dat anders op de vrije markt niet van de grond zou komen, niet zou bestaan, zoals bij een groot deel van de gesubsidieerde podiumkunsten (opera voorop)? Ik zou zeggen, maak tevoren een keuze, het verschilt per sector en per tijd. Maar doe het nooit tegelijkertijd, zoals nu de creative industry door de overheid wordt doodgeknuffeld, terwijl die sector het op de markt best aardig doet.

De kunstensector moet ook naar zichzelf kijken. Waarom doen we zo veel hetzelfde bij kunstinstellingen? De meeste kunstbedrijfjes zijn klein en lijken qua organisatie sterk op elkaar. Ieder theater, museum, festival en concertzaal heeft zijn eigen programmeur, en dat in iedere stad. Zijn de programma’s van die theaters, musea, festivals en concertzalen nu zo wezenlijk verschillend? Nee, die zijn voor 90 procent hetzelfde. De programmeurs en curators zien elkaar dan ook geregeld op dezelfde festivals, beurzen en biënnales, ook internationaal, waar zij aan het scouten zijn. Ieder voor zich, terwijl ze hetzelfde doen: de eigen identiteit hoog houden.

Zouden enkele programmeurs van de grote kunstinstellingen in dit land niet de programmering voor het Holland Festival erbij kunnen doen? Of omgekeerd, ook goed. Kunnen de zes grote moderne kunstmusea niet de collectie moderne kunst van het Rijksmuseum invullen? Natuurlijk – en zelfs een stuk beter dan nu het geval is.

Het Nederlandse kunstenbestel is te groot, te versnipperd, wordt ingehaald door de globalisering en wekt een vrijblijvende ‘consumptie’ in de hand. In gesprekken met collega’s bestaat hierover veelal overeenstemming. Maar de kunstensector als sector lijkt niet kritisch naar zichzelf te kunnen kijken, is in zichzelf gekeerd en neemt niet de verantwoordelijkheid voor keuzes. Brancheorganisaties als Kunsten ‘92, maar ook de Raad voor Cultuur, verkeren in een impasse en zijn niet in staat gebleken zaken als vernieuwing, talentontwikkeling, de ‘keten’ en de ‘piramide’ ter discussie te stellen.

Bij gebrek aan keuzes en inhoudelijke input vanuit de sector zelf, gaat de overheid voort met het technocratiseren van het cultuurbeleid. Dat is dood in de pot, want kunstenaars en de kunsten zijn niet te plannen en niet te regelen in een structuur. In die zin is kunstbeleid eigenlijk een contradictio in terminis. Dat neemt niet weg dat de kunstensector zich heeft te verhouden tot politiek en maatschappij en scherpe keuzes niet langer uit de weg kan gaan. Dan mogen we van de overheid verwachten dat zij trots is op zijn kunstenaars en deze ruimhartig faciliteert.

Ik heb getwijfeld of ik de bovenstaande knuppels in het hoenderhok zou werpen. Ik weet dat dit door een aantal collega’s beschouwd zal worden als ‘nestbevuiling’. Maar ik ben ervan overtuigd dat als we het niet zelf doen – als de kunstensector niet zelf verantwoordelijkheid neemt voor keuzes en discussies over thema’s als vergrijzing, globalisering, maatschappelijk draagvlak, overproductie en publieksbinding –, dan wòrdt het voor ons gedaan.

Times, they’re changing.

    • Melle Daamen