Stamcellen en kwakzalvers

De kwakzalverij kwakkelt in Nederland. Veroordelingen van kwakzalvers zijn nauwelijks nieuws meer. Dat de manueel therapeute Maria Sickesz na 13 jaar de strijd tegen de Vereniging tegen de Kwakzalverij (VtdK) definitief heeft verloren, kwam niet eens in de krant. Sickesz meende met duwen en trekken schizofrenie en autisme te kunnen genezen. Toen de VtdK dit kwakzalverij noemde, vond Sickesz dat onrechtmatig. Het Amsterdamse gerechtshof, dat al eerder een zwak heeft getoond voor malle geneeskunde, was het met Sickesz eens, maar de Hoge Raad besliste anders en verwees de rechtzaak terug naar het hof in Den Haag.

Het arrest van dit hof bevestigt nu definitief het recht van de VtdK om de term kwakzalver te gebruiken voor een ieder die mallotige therapieën aanbiedt. De term kwakzalver betekent niet dat zo’n alternatieve genezer te kwader trouw is. Mensen geloven vaak oprecht in onzin. Kwakzalverij betekent alleen dat de therapie niet berust op logische, toetsbare hypothesen, dat de behandeling niet getoetst is op effectiviteit en veiligheid, en wordt toegepast zonder overleg met medebehandelaars. Wie met manipulatie schizofrenie te lijf gaat, is een kwakzalver. Ook de Hoge Raad vindt het belangrijk dat dit gezegd kan worden om een „hoogwaardig belang” te beschermen, namelijk dat „misstanden die de samenleving raken niet, door gebrek aan bekendheid bij het grote publiek, kunnen blijven voortbestaan”.

Dit bevestigt een trend, waarin kwakzalvers steeds harder worden aangepakt door de rechterlijke macht in Nederland. Ook juristen zijn er nu van doordrongen geraakt dat geneeskunde een vak is dat op solide natuurwetenschappelijke grondslagen berust. We kennen de oorzaken van veel ziekten en die kennis is de basis van effectieve therapieën. De Zwarte Dood is niet te wijten aan kwade dampen, maar aan een bacteriële infectie. Er zal nooit meer een pest-epidemie uitbreken in Nederland, zelfs niet onder antroposofen, die zo’n pestinfectie misschien wel gezond vinden voor hun kinderen. Die epidemie wordt in de kiem gesmoord met antibiotica waar de pestbacterie gevoelig voor is.

Ook de medische stand, de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor de Geneeskunst, heeft de teugels aangetrokken. Dat begint met de term ‘niet-reguliere behandelwijzen’ in plaats van de misleidende termen alternatieve of complementaire geneeskunde. Artsen mogen die behandelingen alleen nog toepassen als aanvulling van reguliere therapie, en alleen als de patiënt niet geschaad wordt of valse hoop wordt geboden. Binnen dat keurslijf valt er weinig alternatieve hocus pocus meer te leveren.

In de kwakzalverijbestrijding is Nederland nu gidsland geworden, want in de omliggende landen is het vaak treurig gesteld. Duitsland is van oudsher kwakland bij uitstek. Dokters mogen fantastische therapieën aanbieden zonder dat hun iets in de weg wordt gelegd. Notoire Nederlandse kwakzalvers, zoals Robert Gorter, hebben zich in Duitsland gevestigd om het Nederlandse tucht- en strafrecht te ontlopen. In België dreigen politici homeopathie tot medisch specialisme te verheffen. Eindelijk iets waar Nederland goed in is: kwakzalverijbestrijding.

Zo zijn we ontsnapt aan de meeste schandalen met stamceltherapieën. Stamcellen zijn ongedifferentieerde cellen, waar andere lichaamscellen uit kunnen ontstaan. Ons beenmerg bevat bijvoorbeeld weefselstamcellen, waaruit alle bloedcellen, rood en wit, kunnen ontstaan plus de bloedplaatjes nodig voor stolling. Beenmerg dat vernietigd is door een hoge dosis antikankermiddelen, kan vervangen worden door geïsoleerde beenmergstamcellen in plaats van heel beenmerg. Dat is reguliere geneeskunde.

Bijna alle andere stamceltherapieën zijn echter experimenteel en ook nog duur, onwerkzaam en potentieel gevaarlijk, als ze door kwakdokters worden aangeboden. In Nederland blijven wij grotendeels gespaard voor deze kwakmode, maar in Italië is een schandaal ontstaan rond een psycholoog die stamceltherapie aanbiedt. Deze Davide Vannoni beweert dat hij bindweefselstamcellen kan laten uitrijpen tot zenuwcellen en daarmee onbehandelbare neurologische ziekten kan genezen. De geneeskundige inspectie heeft het lab van Vannoni moeten sluiten, omdat er chaotisch gewerkt werd. Vannoni heeft nooit iets gepubliceerd. Zijn patentaanvraag is afgewezen en bleek foto’s van zenuwcellen te bevatten die Vannoni had gepikt van onderzoekers uit Oekraïne.

Simpel dus, zou je denken: opsluiten deze oplichter. Maar dan reken je buiten de patiënten die Vannoni voor zijn kar weet te spannen. Radeloze ouders van doodzieke kinderen klampen zich aan iedere strohalm vast. De lobby voor Vannoni werd zo massaal, dat de Italiaanse regering in mei door de knieën ging en 3 miljoen euro uittrok om Vannoni’s therapie te testen. Politiek begrijpelijk, maar wetenschappelijk irrationeel. Er is geen reden om te denken dat Vannoni’s stamcellen zouden kunnen werken; er is geen aanwijzing dat de cellen ooit een therapeutisch effect hebben gehad; de methoden die Vannoni gebruikt zijn nooit beschreven; en er valt dus niets te testen. Vannoni’s schertstherapie zou zelfs niet op muizen uitgetest mogen worden, laat staan op doodzieke kindertjes. Italiaanse dokters weigerden daarom iedere medewerking en op 10 oktober heeft de regering deze tragikomedie gestopt. Gelukkig maar.