Over de broze klaproos en zijn onuitroeibare familielid

Het geslacht Papaver kent ongeveer zeventig soorten. Twee ervan zijn onderwerp van een boeiende cultuurgeschiedenis, geschreven door archeoloog Nicholas Saunders van de Universiteit van Bristol: de Papaver rhoeas, bij ons beter bekend als de klaproos en de Papaver somniferum, de slaapbol of opiumbol.

In The Poppy beschrijft Saunders beeldend wat het verband tussen beide is, en hij schetst welke maatschappelijke, sociale en politieke rol ze in de wereldgeschiedenis hebben gespeeld en nog steeds spelen.

De kracht van het boek zit niet in de eerste twee hoofdstukken, die er vooral toe dienen om de menselijke omgang met de papaver op te rekken tot achtduizend jaar. Leuk om te weten dat de zaden van de opiumbol die in 1989 bij de Italiaanse neolithische vindplaats La Marmotta zijn gevonden uit 5700 voor Christus stammen en tot nu toe de oudste zijn die in een menselijke nederzetting zijn aangetroffen.

Niet echt verrassend is het feit dat men in de oudheid al wist dat het sap van de opiumbol als een slaapmiddel, een pijnstiller en een hallucinerende drug kon werken. En dat een krans van klaprozen die in 1881 in een Egyptisch graf is gevonden mogelijk een symbool was van schoonheid en herinnering, beschouwen we maar als subtiele vooruitverwijzing naar de uitgebreid behandelde latere betekenis van de klaproos.

Want om die modernere betekenis draait het vooral bij Saunders. De tere rode bloem met het zwarte hart is met name in Groot-Brittannië in de vorm van de kunststoffen remembrance poppy het symbool van de herdenking van gevallen soldaten geworden. Dat is vooral te danken aan een jonge Amerikaanse vrouw. Moina Belle Michael speldde, geïnspireerd door het gedicht In Flanders Fields dat de Canadese arts John McCrae in 1915 had geschreven, in 1918 als eerste een zijden klaproos op haar jas als eerbewijs aan de Amerikaanse soldaten die tijdens de Eerste Wereldoorlog waren omgekomen. Binnen vier jaar werd de poppy vooral in Groot-Brittannië een massasymbool. In 1922 liet de British League oorlogsveteranen 22 miljoen exemplaren maken; de opbrengst ging naar gewonde overlevenden en hun families.

De symbolische kracht van de poppy blijkt ook uit het feit dat er in de loop der jaren varianten ontstonden. In 2001 vroeg een Engelse dominee met de zwarte poppy aandacht voor de armoede in de wereld. Vijf jaar later bracht Animal Aid de purperen poppy uit ter nagedachtenis van alle door oorlogsgeweld omgekomen dieren. En dan is er ook nog de witte poppy, in 1933 geïntroduceerd als symbool van pacifisme – en de variant die de meeste controverse oproept, omdat hij door velen wordt gezien als belediging van de gevallen soldaten.

De laatste jaren vallen Britse soldaten tijdens de War on Terror en de War on Drugs in de Afghaanse provincie Helmand, waar ze opiumbol-velden moeten vernietigen. De bewoners van Wootton Bassett, dichtbij de RAF-basis Lyneham, ‘verwelkomen’ hun lijkkisten met remembrance poppy-kransen. Enkele kilometers verder liggen legale Britse papavervelden, enkele jaren geleden aangelegd omdat er in Groot-Brittannië een tekort aan morfine was. „Hier, in het hart van het platteland van Engeland”, schrijft Saunders, „bloeien de drie poppysoorten, gevangen in een web van internationale oorlog en binnenlandse controverse.”

Theo Toebosch