Niks geregeld? Dat wordt hamburgers bakken

Slechts de helft van de zzp’ers doet ‘iets’ aan pensioenopbouw. Als dat zo blijft, is er straks een grote groep arme ouderen. Zzp-organisaties willen nu een pensioenregeling voor zzp’ers.

Softwareontwerper Thijs Weenk (35) heeft zich heilig voorgenomen om het nog dit jaar te regelen: zijn pensioen. Sinds hij twee jaar geleden fulltime zzp’er werd, heeft hij die kwestie voor zich uitgeschoven. „Dat was iets voor later, niet urgent. Maar dat is het natuurlijk wel.” Hij praat er vaak over met vrienden, ook zzp’ers . „Een van hen denkt erover om een huis in Frankrijk te kopen, waar hij kan wonen en werken. Dan zijn zijn woonlasten minder hoog en kan hij sparen voor zijn pensioen.”

Zelf denkt Weenk aan banksparen. „Dan kan ik elk jaar een stukje van mijn winst belastingvrij opzij zetten. Maar ik zit nog in de verkenningsfase.” Hij heeft er wel vertrouwen in dat hij nog genoeg geld bijeen kan sprokkelen om met pensioen te kunnen. „Ik heb vijf jaar in loondienst gewerkt, dus dat pensioen staat er. Verder werk ik gelukkig in een branche waarin ik genoeg verdien om iets opzij te kunnen zetten. En ik vind mijn werk enorm leuk, dus ik hoef niet zo nodig te stoppen op mijn 65ste.”

Zzp’ers die hun pensioen (nog) niet hebben geregeld zijn eerder regel dan uitzondering. Slechts de helft van de naar schatting 500.000 fulltime werkende zzp’ers in Nederland doet ‘iets’ aan pensioenopbouw, aldus Stichting ZZP Nederland. Het is nu eenmaal niet het eerste waar je aan denkt als je voor jezelf gaat beginnen, zegt voorzitter Maarten Post. „Veel zelfstandigen nemen zich voor geld opzij te gaan zetten ‘als ze later veel verdienen’. Mijn ervaring is dat dat er vaak niet van komt.”

Als mensen niks moeten, doen ze ook niks, is ook de ervaring van Mark Boumans, beleidsjurist bij pensioenuitvoeringsorganisatie PGGM. Als promovendus bij het Expertisecentrum Pensioenrecht van de VU doet hij onderzoek naar de pensioenpositie van zelfstandigen. „Het is geen kwestie van onwil. Je kunt het vergelijken met een donorcodicil: veel mensen willen wel, maar moeten het nog regelen.”

Maar er zijn meer redenen waarom zelfstandigen geen toereikend pensioen opbouwen: veel ondernemers hebben niet de discipline om er hun hele arbeidzame leven voldoende voor te sparen. Ook maken zelfstandigen nogal eens een verkeerde inschatting van het bedrag dat ze na hun pensionering nodig hebben om op dezelfde voet verder te kunnen leven. En niet iedereen zet zijn geld even slim opzij – denk aan woekerpolissen.

Gepensioneerden in armoe

De gevolgen worden gevoelig zichtbaar in cijfers die het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid eerder dit jaar naar buiten bracht: van alle zzp’ers die in 2010 meer dan 15 uur per week aan hun bedrijf besteedden, ontvangt een kwart na pensionering minder dan 50 procent van het huidige brutojaarinkomen. Tweederde van die groep krijgt zelfs helemaal geen pensioen. Nog eens een kwart van alle fulltime werkende zzp’ers krijgt na pensionering 50 tot 70 procent van het brutojaarinkomen. Dat lijkt mooi, maar iets meer dan de helft van deze groep moet het doen met alleen AOW. Dat is geen vetpot.

Amerikaanse toestanden

De inkomenspositie van de toekomstige gepensioneerde zelfstandigen baart het ministerie en ZZP Nederland zorgen. „Als de pensioensituatie van zelfstandigen zo slecht blijft en hun aantal verder stijgt, krijgt Nederland op den duur te maken met een grote groep ouderen met een laag besteedbaar inkomen, zegt Maarten Post van Stichting ZZP Nederland. „Daar willen we wat aan doen, want armoede is slecht voor die gepensioneerden én voor de maatschappij.” Boumans van PGGM ziet Amerikaanse toestanden voor zich: „Ouderen die tot op hoge leeftijd hamburgers moeten bakken of schoonmaken omdat ze niets of nauwelijks iets voor hun oude dag geregeld hebben.”

Grafisch intermediair Peter Goemans (60) liet het zover niet komen. Op zijn 46ste werd hij zelfstandig ondernemer, hij adviseert onder andere reclamebureaus over alles wat met drukwerk te maken heeft. „Ik ben toen meteen begonnen met pensioenopbouw.” Goemans weet wat er mis kan gaan in het leven van een ondernemer. Ooit was hij mede-eigenaar van een grafisch bedrijf met een omzet van ruim 5,5 miljoen euro en 25 man personeel. „De groei bedroeg 10 procent per jaar, ik ging ervan uit dat ik wel op mijn zestigste kon stoppen met werken.”

Maar toen een grote klant wegviel, stortte het bedrijf in. Inmiddels werkt Goemans weer in zijn eentje, de omzet ligt nu iets onder de miljoen. „Maar ik ben altijd pensioen blijven betalen, via lijfrentepolissen. Ik hoop nu op mijn 66ste te kunnen stoppen. Dan krijg ik pakweg 2.200 euro bruto per maand, deels opgebouwd in loondienst. Maar voor de zekerheid koop ik wel elke maand twee staatsloten.”

Door de zorgwekkende financiële toekomst van veel zzp’ers praatten Stichting ZZP Nederland en andere zzp-organisaties in 2012 met staatssecretaris Klijnsma (Sociale Zaken, PvdA) over een pensioenregeling voor zzp’ers. Inmiddels is er een plan, met als hoofdlijnen: geen verplichte deelname, geen vaste premie per maand, uitkeringsduur tien, vijftien of twintig jaar, stoppen met werken tussen je 60ste en je 70ste, en bij overlijden gaat het opgebouwde pensioen naar de nabestaanden.

„We hebben gekozen voor vrijwillige deelname en vrijwillige inleg”, aldus Post van ZZP Nederland. „Omdat een zzp’er in een slecht jaar weinig premie kan inleggen en in goede tijden juist meer. Door een collectieve regeling deel je de risico’s en de kosten, maar kun je ook samen een hoger rendement behalen tegen lagere kosten. ”

Verplicht pensioen

Nadelen zijn er ook: het fonds kan geen garanties geven over de hoogte van het uit te keren pensioen. Post: „Als we dat wel zouden doen, zouden we een buffer moeten aanleggen en dat zou leiden tot hogere kosten voor de deelnemers en dus uiteindelijk tot een lager rendement.”

Heel belangrijk is volgens Post dat het opgebouwde pensioen in de nieuwe regeling is geborgd: de bestaande pensioenproducten voor zzp’ers worden door de fiscus beschouwd als vermogen in box 3. Dat betekent dat je opgebouwde (pensioen)geld bij faillissement opeisbaar is door derden en dat het wordt meegeteld als vermogen bij het aanvragen van een uitkering, waardoor je er mogelijk niet voor in aanmerking komt. In deze regeling is het pensioen niet opeisbaar.

Mark Boumans van PGGM geeft de voorkeur aan een pensioenvoorziening voor zelfstandigen met een wat meer verplicht karakter, „om ze tegen zichzelf te beschermen”. „Diverse commerciële aanbieders hebben pensioenproducten voor zelfstandigen geïntroduceerd, maar die kwamen niet van de grond omdat het vrijwillig was.” Boumans zou wel graag de eigen verantwoordelijkheid voor zelfstandigen handhaven. „Je kunt denken aan een verplichte basis met een vrijwillige aanvullende regeling. Dan kun je je pensioenopbouw beter afstemmen op je behoeften.”

Maarten Post van Stichting ZZP Nederland blijft optimistisch. Als Klijnsma binnenkort haar fiat geeft aan de pensioenregeling voor zelfstandigen, kan die binnen een jaar in werking treden, denkt hij. „We hopen nog te kunnen regelen dat oud-werknemers hun pensioen uit loondienst kunnen meenemen naar het nieuwe fonds. Ook zou het mooi zijn als zelfstandigen bij arbeidsongeschiktheid een deel van hun pensioenopbouw mogen vrijmaken.”

Is de nieuwe regeling dé oplossing voor de dreigende inkomensdaling onder gepensioneerde zelfstandigen? Post: „Ik hoop dat we een kwart van alle volledig werkende zzp’ers meekrijgen.”

    • Friederike de Raat