Iedereen claimt een stukje van Mandela

Op de eerste dag van nationale rouw was Zuid-Afrika, blank en zwart, gelijk in verdriet. Er was geen paniek. Het land was klaar voor Mandela’s heengaan.

De hele nacht en dag had de 26-jarige Nomphelo Fihla voor de televisie gezeten in haar huisje in Soweto. Ze woont in dezelfde straat waar Mandela voor zijn gevangenschap in de jaren veertig, vijftig en zestig woonde als jongeman. Fihla voelde zich daarom extra verbonden met Mandela en wilde niets missen van de televisiemarathon. Ze wees naar het scherm en zei tegen haar dochtertje van drie: „Onthoud dat gezicht.”

De eerste dag van rouw in Zuid-Afrika ging vrijdag tot in de late uren door. Zuid-Afrikanen brachten bloemen naar het huis van Mandela in de wijk Houghton waar hij donderdagavond op 95-jarige leeftijd overleed. Op de stoep voor de bloemenzee greep een zwarte Zuid-Afrikaanse schoonmaakster de hand vast van haar blanke bazin. Het paste perfect in wat Mandela symboliseerde; de verzoening tussen blank en zwart. Op de eerste dag van nationale rouw was Zuid-Afrika gelijk. Gelijk in het verdriet over het heengaan van de vader van het nieuwe democratische Zuid-Afrika, de vechter die het land vrijheid gaf.

Bij het huis van Mandela schommelde de sfeer tussen verdriet om zijn heengaan en blijdschap bij de gedachte wat Mandela voor het land heeft betekend. Er was ook berusting, omdat Mandela al zo lang ziek was geweest. De paniek die er bij de eerste ziekenhuisopname was over een mogelijk overlijden van Mandela, nam bij iedere nieuwe opname af, totdat Zuid-Afrika klaar was voor zijn heengaan. Sinds 2011 lag Mandela vijf keer in het ziekenhuis.

Ook Fihla voelde zich voor haar tv in Soweto eerder gelukkig dan verdrietig. Mandela had haar een beter leven bezorgd. „Anders rende ik hier op straat nog weg voor kogels.” Haar buurt is politiek beladen. Het was hier dat op 16 juni 1976 de apartheidspolitie het vuur opende op schoolkinderen die protesteerden tegen verplicht onderwijs in het Afrikaans. Er vielen zeker 167 doden.

Het was dan ook de perfecte locatie voor de regeringspartij ANC om een open vrachtwagen neer te zetten met een podium en een gigantische muziekinstallatie. Terwijl Fihla voor de zoveelste keer naar dezelfde beelden keek, rolde de truck vol ANC-aanhangers de straat binnen. Ze deelden T-shirts uit in ANC-kanariegeel. „Wij hebben Mandela voortgebracht”, riep een ANC’er door de microfoon.

In dit deel van de stad leek het rouwen om Mandela meer op een politieke campagne. „We willen laten zien hoeveel mensen het ANC steunen”, zei ANC-lid Lebogang Matshaba. „Mandela is het ANC, dus dit draait ook om hem.” Matshaba vond het niet ongepast om op deze dag het lijflied Breng me mijn machinegeweer van Zuma te zingen, in plaats van Mandela’s naam te scanderen.

Mandela’s overlijden is een moment voor Zuid-Afrika om te evalueren hoe het met het land en het ANC gaat. Het ANC wordt steeds meer gezien als een partij die uit is op zelfverrijking en onvoldoende geeft om zijn achterban. President Jacob Zuma valt van het ene schandaal in het andere. Volgend jaar zijn er verkiezingen. Het ANC kan Mandela’s nalatenschap goed gebruiken op zijn imago op te poetsen.

Maar Mandela is van iedereen. Niet alleen van het ANC. Dat werd duidelijk toen een nationale radiozender iedereen die Mandela ooit had ontmoet vroeg om in te bellen. Zuid-Afrikanen van alle kleuren, rangen en standen vertelden hoe ze ooit voor Mandela hadden gekookt, hem een hand hadden geschud of hem zelfs onderdak hadden geboden toen hij nog jong was. Allemaal prezen ze zijn humor en warmte.

Iedereen wilde een stukje van Mandela hebben. Het werd ook wel de Mandela-magie genoemd. Vele beroemdheden hebben zich met Mandela geassocieerd; van Oprah Winfrey tot de Spice Girls en de dalai lama tot de Amerikaanse president Barack Obama. Vrijdagavond was Obama de enige gast van wie zeker is dat hij komt om afscheid te nemen van Mandela. Obama omschreef hem als een mens die niet onfeilbaar was, maar wel zijn leven wilde geven voor zijn idealen.

    • Elles van Gelder