Een koppige activist die haar eigen gang bleef gaan

Foto AFP

Afgelopen augustus kwam een klein groepje demonstranten samen op het Rode Plein in Moskou. Een van hen was Natalja Gorbanevskaja, de Russische dichter en mensenrechtenactivist die vorige week op 77-jarige leeftijd onverwacht overleed.

Op een YouTube filmpje is te zien hoe een groepje ouderen een spandoek ontrolt met de woorden: ‘Voor uw en onze vrijheid’. Op de achtergrond snelt Moskouse jeugd in dure kleren ongeïnteresseerd voorbij.

Precies als 45 jaar eerder, in 1968. Toen toonde een handvol dissidenten uitzonderlijke moed door op het Rode Plein te protesteren tegen de invasie door troepen van het Warschaupact in Tsjechoslowakije. Met haar zoon in de kinderwagen demonstreerde Gorbanevskaja mee.

Afgelopen zomer werd er net als in 1968 onmiddellijk ingegrepen. Op het filmpje gaat Gorbanevskaja uitgebreid in discussie met het gezag. „U mag niet demonstreren zonder toestemming”, zegt een agent. „Wij demonstreren niet, wij herdenken”, antwoordt de kleine vrouw met het grijze haar beheerst tegen de grote man in uniform.

Net als in 1968 werden de demonstranten vrijwel meteen opgepakt, zij het nu slechts voor een paar uur. En vreemd genoeg werd Gorbanevskaja, net als toen, met rust gelaten. De vrouw met de baby in de kinderwagen leek 45 jaar later nog altijd onaantastbaar.

Omdat ze in 1968 aanvankelijk op vrije voeten bleef, kon ze in de ondergrondse pers, de samizdat, verslag doen van de schijnprocessen tegen de demonstranten. Zelf werd ze in 1969 opgepakt en opgesloten in een psychiatrische inrichting. „Langzaam voortschrijdende schizofrenie” was de term die het communistische gezag bedacht om dissidenten op te sluiten. Ze zat tot 1972 vast.

Gorbanevskaja verliet de Sovjet-Unie in 1975 en ging in Parijs wonen. Daar stelden Franse psychiaters vast dat er niets aan de hand was met de dissidente. Behalve dan dat ze erg koppig was.

In Parijs verdiende Gorbanevskaja haar brood als vertaalster en journaliste bij La Pensée Russe, een Russisch-talig weekblad. Ze publiceerde van tijd tot tijd gedichten en had een selecte aanhang.

Met een sterk ontwikkeld gevoel voor recht en onrecht is de eeuwige dissidente haar eigen gang blijven gaan. Ook na de val van het communisme. Op 29 november is Gorbanevskaja in haar slaap overleden. Woensdag is ze begraven op Père Lachaise in Parijs.

Renée Postma

    • Renée Postma