De Zwarte Piet uit 1850 lijkt toch echt meer op een zwarte bediende

De inspiratiebron van het plaatje ‘St. Nikolaas houdt boek’ (Wetenschap, 30 november&1 december) in Jan Schenkmans Sint Nikolaas en zijn knecht (1850) was het portret (1687) door Michiel van Musscher van Thomas Hees. Dat betoogde kunsthistorica Eugenie Boer al in 1993.

Hees was ambassadeur in Algiers. Achter zijn stoel staat zijn bediende ‘Thomas de neger’. Hij draagt een (grijs) jak met op het eerste gezicht rode bies en een korte pofbroek. Zoiets Noord-Afrikaans is eveneens behouden in de kleding van de knecht van Sinterklaas. Maar ook bij Schenkman wordt primair een zwarte Afrikaan afgebeeld. En niet, zoals Karel Knip voorstelt, een mameluk (Roustam Raza was wit). Of een ‘Turk’ of zoeaaf – ook al werden Algerijnse zoeaven misschien als zwarten gezien en ondanks de treffende overeenkomst in kledij. Die is niet de sleutel. Want uit de nieuwe plaatjes in de tweede uitgave van Schenkmans boekje (1858) blijkt dat Schenkman echt een zwarte man als knecht bedoelde. Ditmaal in pagepak, hoogstwaarschijnlijk opnieuw naar het voorbeeld van een zeventiende-eeuws schilderij.

Naschrift Karel Knip:

Ik ben het niet met u eens. Nooit is aangetoond dat Schenkman, of diens eerste illustrator, het doek heeft ge zien. Het is maar een kunsthistorische aanname . De eerste illustrator stak de knecht in een Turkse broek, pas de tweede koos dat pagepakje.

    • John Helsloot