45 jaar jazz zonder afspraak

Jazzcollectief ICP trekt sinds 1967 improviserend de wereld rond. Die 45 jaren worden gevierd met een cd-box, documentaire en optredens.

Aan de vleugel: Misha Mengelberg, mede-oprichter van Instant Composers Pool, in het Bimhuis in Amsterdam, september 2009 Foto Hollandse Hoogte

Ben ik dit?, vraagt de bejaarde jazzpianist terwijl hij foto’s van vroegere optredens bekijkt. Dat zijn je oude kompanen, is het antwoord. Het lijken hem wel ‘prettige mensen’.

Pijnlijk te zien hoe het geheugen van de eens zo roemruchte leider van de Instant Composers Pool, grootvorst van de improjazz, Misha Mengelberg (78), langzaam aan het uitdoven is. Maar hoe ontroerend is het om te zien hoe zijn bandleden hem, eigenlijk al een paar jaar, steeds weer bij hun optredens proberen te houden. „Speel je nog mee, Mi?” Ook al, moet rietblazer Ab Baars schoorvoetend toegeven, voegt dat „inhoudelijk niet zo heel veel meer toe”.

De schrijnende docu Misha And So On (Misha Enzovoort) van cineast en schrijver Cherry Duyns draaide onlangs op het IDFA-festival en is binnenkort op televisie. Het jazzcollectief Instant Composers Pool wordt gevolgd bij vijf shows in de Londense club Vortex, en Mengelberg die met het orkest sinds 1967 de hele wereld overtrok, is er voor de laatste keer bij in het buitenland. In rolstoel weliswaar, en met een wandelstok die alsmaar zoek is („die stond nog in je kledingkast op de hotelkamer”), maar tóch. Hij ontbijt met zijn muziekvrienden en graaft met hen naar composities en beslissende momenten in zijn muziekgeheugen.

Daarnaast zijn er de oude archiefbeelden. Het orkest on the road, bagage incheckend op de vele vliegvelden, de hotelkamers, de podia over de hele wereld – ICP is veelgevraagd in de Verenigde Staten en Canada, maar ook in Italië en Engeland. En dan: het aanvallende spel van de grote muzikale denker Mengelberg, back in the days, het ensemble opjuttend met grillige grepen, nooit iemand naspelend, in een onafhankelijke benadering van de jazzmuziek.

Je moet koesteren wat er nu nog van Misha is, zegt drummer Han Bennink op een zeker moment in de film waarin melancholie de boventoon voert. Geëmotioneerd is hij om de kwetsbaarheid van zijn muzikale kompaan. Als gekken vlogen ze er ooit in. Eén bak kabaal. Bennink, de wildeman op potten en pannen, Mengelberg bedachtzamer maar met ironische zelfspot achter zijn piano. Impro maken, omschreef drummer Bennink eens, is als zomaar ineens de straat oversteken. „Dan komt er een bakfiets aan. Dan ligt er een dode hond. Je zoekt steeds weer een ander pad.”

Zonder dogma’s vrij improviseren met een licht absurdistisch en humoristisch accent. Slagwerker Bennink, pianist Misha Mengelberg en saxofonist Willem Breuker waren iconoclasten die in de jaren zestig het Nederlandse bebopestablishment met dwarse avant-gardejazz ten val brachten. De Instant Composers Pool, een tienmansorkest, was een belangrijke exponent van de nieuwe orde die de wereld zou ingaan als de New Dutch Swing. De belangrijkste maatgever: ‘instant composing’ – muziek zonder afspraken, ter plekke bedacht. Een hoogstaande volstrekt unieke manier van improviseren. Het publiek altijd weer wat verwonderd en vertwijfeld achterlatend. Later legde het ensemble zich toch ook toe op vaster repertoire van Thelonious Monk, Herbie Nichols en Duke Ellington, hoe rudimentair soms ook vastgelegd.

Maar hoewel aanvoerder Mengelberg, die met regelmaat zijn kont tegen de krib kon gooien, nu ook aan het dementeren is, zijn geest waart altijd over ICP. De Pool is nog altijd flink actief. Het orkest met vijf blazers, cello, viool, drums, bas plus de pianist – sporadisch nog als nummer tien – geeft zo’n 25 concerten per jaar. Maar ICP heeft ook altijd verschillende vormen en bezettingen gekend, van trio, kwartet tot kwintet, en die waren dit jaar goed voor meer dan 90 optredens. Nooit dezelfde show, steeds weer zijn er veranderingen. Het ter plekke improviseren, waarin de afspraak is dat er geen afspraken zijn en ieder op eigen wijze de groep kan aansturen, is in deze tijd weliswaar niet meer zo baanbrekend, maar wel authentiek, opwindend en avontuurlijk.

Jazz Edison voor IPC

Onlangs won ICP een Jazz Edison. De monumentale cd-box van de groep, die 45 jaar ‘instant composing’ vat in 50 cd’s, een dvd en fotoboek, werd geprezen als „bijzonder waardevol document over dit memorabele tijdperk uit de vaderlandse geïmproviseerde muziekgeschiedenis”. De grote beschilderde box plus alle muziekomslagen die sinds 1967 – beginnend met ICP 001 – in eigen beheer werden uitgegeven zijn door Han Bennink ontworpen. Dat kun je tevens als een soort ‘instant composing’ beschouwen, met veel zwarte halen, vlaggetjes, veertjes, briefjes en door Cobra en dadaïsme geïnspireerde etsen van stormvogels, hazen en roadrunners.

Bij het ophalen van de prijs op het Edison Jazz/World gala in Eindhoven nam manager Susanna von Canon de honneurs waar. ICP was op tournee in Buenos Aires en Bennink kwam via een Skype-verbinding nog even de jury bedanken met de jolige opmerking dat „het ook eens tijd was ook”. Misha Mengelberg was net niet gezond genoeg om bij de uitreiking te zijn. Bij de première van zijn film in Tuschinski was hij dat wel. Manager Von Canon bezocht hem afgelopen week. Hij was „fragiel, maar vrolijk”. Hopelijk, droomt ICP, kan de jazzveteraan zijn nu aarzelende vingeroefeningen toch weer bijdragen aan de komende concerten in het BIMhuis.

    • Amanda Kuyper