Zuid-Afrika heeft zich al lang losgezongen van Madiba Magic

Heeft het overlijden van de eerste zwarte president van Zuid-Afrika negentien jaar na zijn verkiezing nog politieke consequenties?

Jonge Zuid-Afrikanen staan voor het Nelson Mandela National Museum in Soweto. In dit huis woonde Mandela van 1946 tot 1962. Foto Reuters

De toekomst van Zuid-Afrika ligt niet meer in handen van die ene man die vanaf 1990 de strijd tussen blank en zwart depolitiseerde en met charme, pragmatisme en leiderschap een burgeroorlog voorkwam. Alleen hij kon het. Met ‘Madiba Magic’, een glimlach, een handdruk of een dansje, wond hij iedere extremist om zijn vingers. En nu, na zijn overlijden? Burgeroorlog? Niemand denkt eraan. Mandela heeft de doemscenario’s en complottheorieën over die swart gevaar en de wankele toekomst van Zuid-Afrika lang genoeg overleefd.

Sinds de afschaffing van de apartheid deden die theorieën, vooral onder blanke Zuid-Afrikanen, de ronde. In milde vorm kwamen ze erop neer dat het regerende ANC pas na het overlijden van Mandela zijn ware gezicht zou laten zien. Wat dat gezicht precies was, wist niemand te vertellen. Maar dat voor blanken geen plaats meer zou zijn en dat de economie met communistische experimenten zou worden afgebroken, hoorde er meestal bij.

Vanuit de townships zouden arme zwarte Zuid-Afrikanen volgens de verhalen opstomen naar de buitenwijken en afrekenen met elke blanke die ze op hun pad troffen. Over dit onheilspellende draaiboek hoor je nauwelijks meer. Alleen een enkel obscuur rechts-extremistisch genootschap in een vergeten uithoek van het land roept nog af en toe op tot hamsteren voor de nacht van de lange messen. Mandela’s overlijden, schreef de gezaghebbende columnist Max du Preez onlangs, zal blank en zwart nu eerder samenbrengen dan verdelen.

In het onder blanken eind jaren negentig populaire boek When Mandela Goes (1997) preludeerde analist Lester Venter op zware tijden als Mandela, de bescheiden staatsman die boven ras en huidskleur verheven leek, het presidentschap aan Thabo Mbeki zou laten. Het leiderschap van Thabo Mbeki (1999-2008) was inderdaad van een andere orde dan dat van Mandela. Terwijl het beleid op papier goeddeels ongewijzigd bleef – Mbeki was als vicepresident onder Mandela de man die dat beleid formuleerde – werd Mandela’s verzoeningspolitiek ingeruild voor een meer confronterende benadering van de nog altijd grote sociaal-economische ongelijkheid tussen blank en zwart. Had hij het politiek lastig, dan wees hij op raciale complotten. Blanke topambtenaren die onder Mandela konden aanblijven, werden vervangen door Mbeki-getrouwe zwarten en voormalige blanke vrijheidsstrijders zagen hun kansen op politieke promotie vervluchtigen.

Mandela keerde zich af van Mbeki’s wereldvreemde opvattingen over aids en erkende dat hij zelf tijdens zijn presidentschap te weinig had gedaan om de pandemie te keren. Maar in de grote discussies binnen het ANC speelde hij de laatste tien jaar geen rol meer. Hij liet de machtsstrijd tussen het kamp van Mbeki en huidig president Jacob Zuma aan zijn opvolgers.

Dat hij ondanks toenemende kritiek op het ANC, van hemzelf en anderen, de partij altijd trouw zou blijven liet hij merken door zijn aanwezigheid bij de slotbijeenkomst van de verkiezingscampagne van Jacob Zuma in 2009. Met de levende legende naast zich stelde de door corruptiezaken en losse zeden omstreden ANC-kandidaat zich in de verzoenende en morele traditie van de grote verlosser. „Stem ANC. Doe het voor Madiba”, stond op spandoeken. Bij moeilijke momenten liet Zuma zich de laatste jaren steevast naast Mandela fotograferen.

Dat het nog altijd diep verdeelde ANC na de voortdurende stromenstrijd sinds 2007 niet uiteen is gevallen, komt volgens sommige analisten door de impliciete aanwezigheid van Mandela op de achtergrond.

Een kiezer zei in 2009 in deze krant niet op de oppositie te durven stemmen zolang Mandela in leven was. Ze wilde hem niet kwetsen. Of het overlijden van de mythische Mandela als schim op de achtergrond de Zuid-Afrikanen bij volgende verkiezingen tot andere keuzen brengt, moet blijken. Niet alleen voor de raciale verhoudingen, ook voor het ANC is zijn dood het symbolische eind van een tijdperk.

Zonder Mandela, Zuid-Afrika’s duurste brand, geen WK, moet ook wereldvoetbalbond FIFA gedacht hebben. Alles was in het werk gesteld om de oude man in 2010 bij de openingsceremonie te krijgen: ‘Madiba Magic’ om het vooraf gedoemde toernooi in te zegenen. Maar het gebeurde niet. De nacht voor het voetbalspektakel overleed een achterkleinkind en hij zegde af. Fans waren verdrietig, maar het toernooi liep op rolletjes. Zuid-Afrika heeft zo zijn problemen, maar ook zonder Mandela bleek het land op wereldniveau te kunnen schitteren.

Vier weken later, bij de sluitingsceremonie, was de oud-president wel van de partij. In een golfkarretje werd hij over het speelveld getroond. Zijn vrouw Graca Machel hield zijn hand omhoog: nog één keer zwaaien. Het halflege stadion reageerde gelaten. Zuid-Afrika had voor zijn voortbestaan Madiba Magic niet langer nodig. Het werd zijn laatste publieke optreden.