Snowden-effect dringt in de VS nog niet overal door

Amerikaanse internetbedrijven willen hun klanten beschermen tegen spionage door geheime dienst NSA. Telefoonbedrijven en politici maken zich minder druk over privacy van burgers.

President Obama checkt zijn telefoon tijdens een basketballwedstrijd op 26 november in Maryland Foto REUTERS

Microsoft was woensdag het zoveelste grote internetbedrijf dat maatregelen aankondigde om de privacy van zijn klanten te beschermen tegen de NSA. Het bedrijf beloofde naar de rechter te stappen als Amerikaanse geheime diensten gegevens opvragen.

Het wordt inmiddels het ‘Snowden-effect’ genoemd; na een half jaar onthullingen over de National Security Agency (NSA) via klokkenluider Edward Snowden is voor internetgebruikers en -bedrijven behalve snelheid en bereik privacy steeds belangrijker. Onder meer Google, Facebook en Yahoo kondigden eerder al aan gerechtelijke stappen te nemen tegen de overheid en hun klanten voortaan beter te beschermen. Als ze dat niet doen,kan het ze veel klandizie en geld gaan kosten.

Een stuk stiller is het intussen bij de telefoniebedrijven, zoals het Amerikaanse Verizon en AT&T. Zij waren het onderwerp van de allereerste onthullingen over het opslaan, via het NSA-PRISM programma, van belgegevens van Amerikanen. Telefoniebedrijven verschaffen de Amerikaanse overheid op verzoek inzage in de bel- en locatiegegevens. Ze krijgen daar zelfs voor betaald: de CIA betaalt AT&T meer dan tien miljoen dollar per jaar voor assistentie en bestanden van metadata, schreef The New York Times vorige maand.

Ook bij het volgen van de locaties van telefoons in het programma Co-Traveller, wat woensdag via The Washington Post bekend werd, krijgt de NSA hulp: van twee telefoniebedrijven die, in de documenten die de krant inzag, Artifice en Wolfpoint heten. Het wordt moeilijker om alleen te zeggen dat wat er gebeurt wettig is en daarmee het pr-brandje als geblust te beschouwen, zoals At&T tot nu toe deed. Aandeelhouders van AT&T en Verizon kondigden eerder al aan dat ze op de aandeelhoudersvergaderingen van begin januari om opheldering gaan vragen. Volgens de Wall Street Journal bemoeilijkt de Europese verontwaardiging over de NSA de uitbreidingsplannen van AT&T daar.

De positie van de Amerikaanse telecomsector is evenwel anders dan die van de internetbedrijven. At&T en Verizon zitten klem tussen hun klanten en de overheid. Onder de Patriot Act, de wet die de overheid grote bevoegdheden geeft om de gangen van bedrijven en burgers na te gaan, moeten ze op gerechtelijk verzoek hun data afstaan. Geen van de telefoniebedrijven heeft ooit weerstand geboden tegen zo'n verzoek, meldde een rechter van het inlichtingengerechtshof in september.

In de politiek is het Snowden-effect vooralsnog niet groot. Obama verwijst sinds de zomer naar het onderzoek dat hij instelde naar een ‘passende hervorming’ van de NSA, voor ‘herstel van vertrouwen’. Het resultaat wordt deze maand verwacht. Mogelijk wordt de NSA gescheiden van de andere militaire inlichtingendiensten en komt er een burger aan het hoofd. als de huidige baas, generaal Keith Alexander, begin 2014 opstapt. Ook zou een advocaat bij het inlichtingen-gerechtshof belangen van burgers moeten verdedigen.

Maar Obama lijkt geen haast te hebben met deze hervormingen. De onrust onder internetgebruikers drong tot nu toe nauwelijks door in Washington. De stroom aan onthullingen leidde alleen in de linkervleugel van de Democratische Partij en de libertaire vleugel van de Republikeinse Partij tot onrust. Wel groeide de politieke onrust de afgelopen weken, naarmate de onthullingen van Snowden bleven komen.

Omdat Obama draalt, is het Congres zelf begonnen aan wetsvoorstellen die de NSA moeten beteugelen. Het opmerkelijkste is dat van de Republikeinse Afgevaardigde Jim Sensenbrenner, de auteur van de oorspronkelijke Patriot Act – volgens velen de oorzaak van de huidige problemen met de NSA. Maar Sensenbrenner heeft zich nu tegen de NSA gekeerd. Hij stelt voor een gerechtelijk bevel en specifieke verdenking verplicht te stellen voor metadata verzameld mogen worden, en dat zou de huidige praktijk onmogelijk maken.

Zijn wetsvoorstel laat zien hoe complex de bondgenootschappen zijn die in dit debat ontstaan. Het wordt gesteund door zowel de burgerrechtenbeweging ACLU als de wapenlobbyclub NRA . Dat komt doordat de oppositie uit de uiterst linkse en rechtse vleugel het hevigst is.

Een ander voorstel gaat veel minder ver. De Democratische voorzitter van de spionagecommissie in de Senaat, Dianne Feinstein, en de Republikein Mike Rogers, voorzitter van de justitiecommissie, stellen voor het PRISM-programma voor het opslaan van data in grote lijnen te handhaven, maar de privacybescherming strikter te maken. Volgens critici betekent dit legalisering van het huidige grijze gebied waarin de NSA opereert. En passant zou de wet zelfs verruiming van de bevoegdheden van inlichtingendiensten betekenen, bijvoorbeeld bij locatie-data of het afluisteren van buitenlanders die de VS inkomen.

Het is niet erg waarschijnlijk dat één van de voorstellen beide kamers van het Congres zal passeren. Sensenbrenner kan een meerderheid krijgen in het door Republikeinen gedomineerde Huis. Feinstein kan hetzelfde tot stand brengen in de Senaat. Maar de politieke stilstand van de laatste jaren maakt pogingen om tot een grote hervorming te komen, weinig kansrijk.