Overheidsinfo krijgen is een recht

Toegang tot gegevens van overheden is vaak nog een gunst. Kamerleden willen het beter regelen.

Minister Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) was al snel positief. Hoezee, méér openheid. Zijn collega-minister Opstelten (Justitie, VVD) was iets terughoudender en vroeg zich af wat de nieuwe wet aan extra werk voor de overheid met zich meebrengt, vertelt Tweede Kamerlid Linda Voortman (GroenLinks). Maar na maanden overleg staat het kabinet positief tegenover haar plan om meer openbaarheid van informatie te geven.

Vandaag presenteren Voortman en Gerard Schouw (D66) hun initiatiefwetsvoorstel: de Wet open overheid. Idee erachter is dat overheid én burgers fundamenteel anders tegen het recht op informatie gaan aankijken dan nu. Toegang tot informatie moet een recht zijn, in plaats van een gunst.

In de huidige Wet openbaarheid van bestuur (WOB) staat het recht op informatie niet eens expliciet, zegt Voortman. „Veel overheidsorganen gebruiken die wet in de praktijk om informatie níét te hoeven geven. Als een soort wapen tégen burgers, in plaats van als instrument om zo open mogelijk te zijn.”

Onder de nieuwe wet kunnen gemeenten, provincies en het Rijk WOB-verzoeken moeilijker weigeren. Nu mogen gemeenten zich nog zonder motivatie beroepen op een uitzonderingsgrond om informatie niet vrij te geven. Straks moet een expliciete afweging worden gemaakt tussen het belang van openheid en belangen om de informatie níét te publiceren, bijvoorbeeld de bescherming van de concurrentiepositie van bedrijven.

Stukken mogen ook niet langer intern blijven om de enkele reden dat er persoonlijke meningen van ambtenaren in staan. Burgers en journalisten moeten inzage kunnen krijgen in afwegingen, risico’s en eventuele alternatieve plannen die bekend waren bij hun overheid. Ambtenaren moeten voortaan hun opvattingen en inhoudelijke analyses scheiden. Het zal een nieuwe manier van werken voor hen betekenen.

De nieuwe wet voorziet verder in een informatiecommissaris, bij het bureau van de Nationale Ombudsman. De commissaris mag de overheid – gevraagd én ongevraagd – adviseren over openbaarheid. En waar burgers en overheid er niet uitkomen, zal hij bemiddelen. Dat moet het aantal bezwaren laten dalen.

Alle overheidsorganen dienen straks een register bij te houden van de informatie die ze kunnen bieden. Hoeveel extra tijd en geld gaat dat gemeenten kosten? Volgens Voortman valt dat mee: „We hebben onderzoek laten doen en daaruit blijkt dat de wet geen kosten met zich mee zou hóéven brengen.” Die studie verrichtte SEO Economisch Onderzoek, gelieerd aan de Universiteit van Amsterdam. De uitkomsten ervan worden volgende week openbaar.

Gemeenten moeten van dit kabinet in 2017 al hun informatie digitaal beschikbaar hebben. Daarvan een register bijhouden is dan volgens Voortman maar een kleine extra moeite. Bovendien: gemeenten sparen met de nieuwe wet geld uit, omdat burgers en journalisten waarschijnlijk minder WOB-verzoeken indienen als ze beter zicht hebben op de beschikbare informatie. „Nu houdt een WOB-verzoek vaak in: geef me álles over een bepaald onderwerp. Dat kan straks, als het goed is, specifieker.”

Voortman nam het initiatief voor de nieuwe wet over van fractiegenoot Mariko Peters, toen die vorig jaar uit de Tweede Kamer vertrok. Het wetsvoorstel dat Voortman nu met Schouw heeft gemaakt, gaat op sommige punten minder ver dan Peters’ bedoeling was. Zo krijgt de informatiecommissaris niet het laatste woord in verzoeken om informatie. En semipublieke instellingen als ziekenhuizen en woningbouwcorporaties blijven voorlopig uitgezonderd van de wet.

Ook Schouw en Voortman hadden semipublieke instellingen graag onder de wet laten vallen. De burger heeft er, vinden zij, ook recht op te weten wat daar met zijn belastinggeld gebeurt. Net zoals ze notulen en agenda van de ministerraad eronder hadden willen laten vallen, en de adviezen van de Raad van State. Over die uitbreidingen was het kabinet minder enthousiast. Daarom hebben de beide Kamerleden en bewindspersonen vastgesteld dat ze het daar niet over eens zijn. Maar, zegt Voortman, „het is uiteindelijk de Tweede Kamer die hierover beslist”.

De regels rond de openbaarheid van bestuur zijn al jaren onderwerp van debat – alleen kwam van hervorming nooit wat terecht. GroenLinkser Wijnand Duyvendak kwam in 2005 ook al met een voorstel, dat het niet haalde. Nu is het kabinet welwillend, en ziet ook de Kamerfractie van coalitiepartij PvdA de wet zitten. Net als de SP en de PVV. Zelfs het CDA was in beginsel positief, zegt Voortman. „Wij zijn nu dichter bij aanpassing dan we ooit zijn geweest.”

    • Annemarie Kas