Nelson Mandela is niet meer. Wie was hij? Zijn leven in 4 sleutelmomenten

Nelson Mandela en zijn vrouw Winnie groeten de juichende menige na een ANC-congres in 1991. Foto AP / John Parkin

Oud-president van Zuid-Afrika Nelson Mandela overleed vandaag. Over de hele wereld zal hij herinnerd worden als de belichaming van de veerkracht van de mens. Wie was hij precies en waarvan zullen we hem vooral herinneren? Het leven van Mandela in vier sleutelmomenten.

12 juni 1964: Mandela krijgt levenslang wegens landverraad

De veroordeling van Mandela als jonge activist in 1964 zou het begin zijn van 27 jaar gevangenschap. Het zogeheten Rivonia-proces eindigde voor Mandela in een veroordeling tot levenslang wegens landverraad. Al in zijn jeugd raakte Mandela, die op 18 juli 1918 geboren werd in het dorpje Mvezo, geïnteresseerd in anti-koloniale politiek. Zuid-Afrika heette op dat moment nog de Unie van Zuid-Afrika en was een Brits domein dat door blanke inwoners werd bestuurd.

Mvezo ligt in de Oostkaapprovincie, de bakermat van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC). Mandela was als jongeman een van de oprichters van de jeugdafdeling van het ANC, een politieke groepering die werd opgericht om de belangen van de gediscrimineerde zwarte bevolking in Zuid-Afrika te behartigen. In Zuid-Afrika werd in 1948 officieel de apartheid van kracht, het systeem van raciale segregatie dat de zwarten in het land officieel tot tweederangsburgers maakte.

Binnen het ANC kreeg Mandela na de invoering van de apartheid al snel allerlei vooraanstaande functies. Hij groeide uit tot een geharde activist, die demonstraties tegen het Zuid-Afrikaanse regime organiseerde en de gewapende tak van het ANC (de Umkhontho we Sizwe) oprichtte. Vanwege zijn activiteiten werd hij in 1964, op 46-jarige leeftijd, veroordeeld vanwege sabotage en pogingen de regering omver te werpen.

Op de dag van zijn veroordeling hield Mandela een van ‘s wereld meest memorabele toespraken:

“Ik heb het ideaal gekoesterd van een democratische, vrije samenleving waarin alle mensen in harmonie leven en gelijke kansen hebben. Het is een ideaal waarvoor ik hoop te leven, maar indien nodig is het een ideaal waarvoor ik bereid ben te sterven.”

11 februari 1990: na 27 jaar komt Mandela vrij

Zonder twijfel het meest memorabele moment in het leven van Mandela was zijn vrijlating op 11 februari 1990. Bijna 27 jaar lang was Mandela niet in het openbaar gezien. Het Zuid-Afrikaanse regime hield hem van de buitenwereld afgeschermd door hem vast te houden op Robbeneiland, later in Kaapstad en ten slotte nabij Paarl. In de kantoren van activisten over de hele wereld hing de afbeelding van de vrijheidsstrijder. Hoe Mandela er nu zou uitzien wist niemand.

Nelson Mandela en zijn vrouw Winnie, lopen weg bij de Victor Verster gevangenis n Paarl, bij Kaapstad nadat hij is vrijgelaten na 27 jaar. Foto AP / Greg English

De man die de wereld na 27 jaar zag was bejaard geworden. Zijn haar was grijs, het gelaat diep gegroefd. Maar Mandela’s charismatische verschijning en verzoenende taal maakten direct diepe indruk. Op de ochtend van zijn vrijlating uit de Victor Verstergevangenis bij Kaapstad werd hij verwelkomd door een uitzinnige menigte. Zijn biograaf Anthony Sampson zou Mandela’s vrijlating een universele mythe noemen, “waarin de triomf van de menselijke geest is uitgebeeld in de terugkeer van een verloren gewaande leider”.

Mandela sprak op die ochtend de hoop uit dat het ANC zijn gewapende verzet tegen het apartheidsregime zou kunnen staken en dat verzoening met de blanke bevolking van Zuid-Afrika mogelijk was. Tijdens zijn gevangenschap was Mandela veranderd van de architect van de gewapende strijd - in het Westen zagen veel mensen hem als een terrorist - in een verzoener. Het verschil van 27 jaar.

15 oktober 1993: Mandela en De Klerk krijgen Nobelprijs toegekend

Mandela en de Zuid-Afrikaanse president F. W. De Klerk, die hem in 1990 had vrijgelaten, kregen in 1993 gezamenlijk de Nobelprijs voor de Vrede toegekend. Mandela had jarenlang met De Klerk onderhandeld over het wanneer en de voorwaarden van zijn vrijlating. De val van de Berlijnse Muur had De Klerk aangemoedigd te delen in de bevrijdingsroes in het laatste decennium van de twintigste eeuw.

Het Nobelprijscomité gaf Mandela en De Klerk de prijs “wegens hun werk voor de vreedzame beëindiging van het apartheidsbewind en voor het leggen van een fundament voor een nieuw, democratisch Zuid-Afrika”. Hoewel ze gebroederlijk op het podium in Oslo stonden, zou het in de jaren daarna niet erg boteren tussen de twee. In 1993 zei Mandela dat hij De Klerk niet als president beschouwde, maar als “een leider die door 15 procent van de bevolking op die post is gezet”.

Mandela en De Klerk op archiefbeeld.

Mandela en De Klerk op archiefbeeld. Foto EPA / Rashid Lombard

In Zuid-Afrika waren de reacties op de Nobelprijs voor Mandela en De Klerk gemengd, schreef onze correspondent Peter ter Horst op 16 oktober 1993 in NRC Handelsblad:

Op straat en tijdens de oeverloze praatprogramma’s op de radio waren de reacties op de Nobelprijs zo gemengd als de Zuid-Afrikaanse bevolking zelf. De een “walgde” ervan dat een ‘terrorist’ als Mandela een vredesprijs had gekregen, de ander vond het “een schande” dat De Klerk een week nadat het Zuid-Afrikaanse leger vijf vermeende zwarte terroristen doodschoot, werd bekroond als de grote verzoener. De tegenstanders sputterden hun voorspelbare geluiden, maar de meerderheid was opmerkelijk positief: ieder goed nieuws over Zuid-Afrika is in deze barre tijden meegenomen.

De Klerk en Mandela kregen in 1993 samen de Nobelprijs voor de Vrede voor hun verzoenende vredesinspanningen. Foto AP / NTB

27 april 1994: Mandela de eerste zwarte president Zuid-Afrika

In april 1994 vonden voor het eerst in de geschiedenis van Zuid-Afrika vrije en eerlijke verkiezingen plaats. Mandela nam het op tegen zittend president De Klerk en kreeg met zijn ANC 62 procent van de stemmen. De campagne had Mandela gewonnen met zijn typische verzoeningspolitiek, schrijft onze oud-correspondent Bram Vermeulen in zijn necrologie:

Als het televisiedebat op het einde loopt, leunt Mandela voorover en vraagt om de hand van De Klerk. “De problemen van dit land zullen we samen wel oplossen”, glimlacht Mandela. Met die handdruk en die warme lach, vloerde hij De Klerk genadeloos. Dit was de stijl-Mandela. Verzoening als machtspolitiek.

Hoewel Mandela de zwarte bevolking in de campagne grote beloften had gedaan als het gaat om huisvesting, gezondheidszorg en onderwijs, zou hij als president ervaren hoe moeilijk het was om Zuid-Afrika in een paar jaar wezenlijk te veranderen. Later zou hij toegeven dat hij tijdens zijn presidentschap te weinig deed aan twee van Zuid-Afrika’s grootste plagen: aids en criminaliteit.

Belangrijker dan zijn presidentschap was de mythe, en die bleef. Na zijn presidentschap verscheen hij nog geregeld in het openbaar, veelal met bekende mensen: wereldleiders, popsterren, koningen en koninginnen. Totdat zijn fragiele toestand dat een paar jaar terug niet meer toestond. Het idee van de menselijke veerkracht dat Mandela belichaamde bleef tot zijn dood vandaag echter onverminderd krachtig.