400.000 jaar oud DNA van Spaanse ‘Denisova-mens’

400.000 jaar oud menselijk DNA uit Spanje lijkt op dat van de veel jongere Denisova-mens uit Siberië.

In de Spaanse ‘knekelput’ zijn 32 individuen gevonden, waaronder dit vrijwel complete skelet. Foto Javier Trueba

En weer schudt oeroud DNA de stamboom van vroege mensen door elkaar. Mensachtigen die 400.000 jaar geleden in Spanje leefden, blijken het meest verwant aan de mysterieuze Denisova-mensen uit Siberië van maar 40.000 jaar oud. Dat concluderen genetici, onder leiding van Svante Pääbo, uit analyse van een klein stukje DNA. Het is het oudste DNA van een mensachtige dat ooit is gereconstrueerd. De verrassende connectie tussen Spanje en Siberië wordt vandaag gepubliceerd in Nature.

Het DNA komt uit beenderen die in de jaren 90 zijn opgegraven in een diepe grot in het Spaanse Atapuerca-gebergte. In deze Sima de los Huesos (‘knekelput’) zijn resten van 32 mensachtigen gevonden.

Dat de oeroude botten uit Atapuerca nog DNA kunnen bevatten, lieten Pääbo en zijn collega’s in september al zien. Toen isoleerden ze het DNA uit een beentje van een holenbeer (Ursus deningeri) uit dezelfde grot.

Dat was dus maar een vingeroefening. Dit keer gingen de genetici voor de hoofdprijs: DNA uit de menselijke beenderen. De onderzoekers boorden drie gaatjes in een dijbeen, vermaalden twee gram bot tot gruis en puzzelden de kleine stukjes DNA die ze hieruit isoleerden aan elkaar. Zo stelden ze de complete volgorde van het mitochondriaal DNA vast. Dat is een ringvormig stuk DNA dat alleen van moeder op kind wordt doorgegeven.

De onderzoekers dachten dat het mitochondriaal DNA zou lijken op dat van latere Neanderthalers uit West-Europa. De meeste paleontologen zien de Atapuerca-mensen namelijk als voorlopers van de Neanderthalers. De Spaanse schedels vertonen veel typische Neanderthalertrekjes, zoals een opvallende wenkbrauwrichel, een brede neusholte en een vooruitstekend gezicht.

Maar het Spaanse bot bevat juist DNA dat kenmerkend is voor de uitgestorven Denisova-mensen uit Siberië. Van deze raadselachtige mensensoort zijn alleen een vingerkootje en een paar kiezen van 40.000 jaar oud bekend. In 2010 bepaalden genetici, onder wie Pääbo, de complete volgorde van het Denisova-genoom. Daaruit concludeerden ze dat het om een aparte menssoort gaat, anders dan Neanderthalers en moderne mensen.

Hoe kan het dan dat de oeroude Spaanse mensachtigen zo veel op dit Siberische volk lijken? De onderzoekers weten het ook niet precies, maar in hun artikel presenteren ze twee waarschijnlijke scenario’s.

Het kan dat de Atapuerca-mensen zowel de voorouders van de Neanderthalers als de ‘Denisovanen’ waren. Bij toeval zou de mitochondriale DNA-variant dan behouden zijn door Siberische Denisova, terwijl de Europese Neanderthalers hem kwijtraakte. Qua tijd zou het passen: de laatste gemeenschappelijke voorouder van Denisovanen en Neanderthalers leefde zo’n 300.000 jaar geleden. Ook een mogelijkheid is dat de Denisovanen én de Spaanse mensachtigen de DNA-variant verkregen via vermenging met een ándere oeroude, nog onbekende menssoort.

Andere paleontologen waarschuwen voor overhaaste conclusies. „Mitochondriaal DNA geeft niet altijd dezelfde verwantschap aan als de rest van het genoom”, laat Chris Stringer van het Natural History Museum in Londen in een reactie weten. Het mitochondriaal DNA van Neanderthalers en moderne mensen lijkt bijvoorbeeld sterk op elkaar, terwijl de rest van het genoom uitwijst dat Neanderthalers meer verwant zijn aan de Denisovanen.