Vrouwen zijn te genuanceerd voor tv

Eenderde van de sprekers in praatprogramma’s is vrouw. Dat kan beter, vinden lobbyclubs. Ze koppelen redacties aan vrouwelijke deskundigen.

Foto’s Govert de Roos, Thinkstock, stills uit ‘De wereld draait door’ en ‘Pauw & Witteman’, beeldbewerking Fotodienst NRC

‘Vrouwen in de media? Ze zijn niet te vinden. Ze zitten niet aan de top. Daarom zijn ze ook weinig aan het woord.” Janneke van Heugten, directeur van Mediaplatform VIDM (Vaker in de Media), krijgt telkens dezelfde reactie zodra ze vertelt wat ze doet. VIDM is officieel een platform dat journalisten helpt in hun zoektocht naar deskundigen en andersom. Maar de focus van Van Heugten ligt vooral op het promoten van vrouwen. Vorige week lanceerde ze ‘You can’t be what you can’t see’, een filmpje over een krantenproject waar ze, samen met vijftig vrijwilligers, vier maanden aan werkte. Uit 136 willekeurig geselecteerde edities van kranten (87 titels, 22 landen) knipten ze alle krantenfoto’s en advertenties waarop mannen en vrouwen stonden afgebeeld. De beelden plakten ze op lange vellen. Het leverde 138 meter aan beeldmateriaal op. Slechts dertig procent daarvan bleek vrouw. „Een groot deel is model of actrice. Als we de advertenties niet hadden toegevoegd, was er slechts een handjevol vrouwelijke deskundigen overgebleven”, zegt Van Heugten.

Het krantenproject van VIDM werd eerder dit jaar gepresenteerd op de conferentie ‘Media and the Image of Women’, georganiseerd door de Raad van Europa in samenwerking met het ministerie van OCW. Waarom wil Van Heugten hier de aandacht op vestigen? „Nieuwsredacties beginnen hun dag vaak met het doorspitten van de kranten. Als vrouwelijke experts daar al onzichtbaar zijn, dan werkt dat onvermijdelijk door in andere media.”

Volgens Van Heugten hebben we in Nederland een ‘blinde vlek’ als het gaat om stereotypering in de media. „Als je snel een krant doorbladert, lijkt het allemaal mee te vallen. Maar van alle foto’s in Europese kranten van 45 plussers is slechts 16 procent vrouw. En hoe ouder de vrouw, hoe minder je haar terugziet in de krant.”

Volgens haar hebben deze beelden uiteindelijk invloed op studiekeuzes die meisjes maken. „Ze kiezen sneller beroepen waarmee ze niet naar topposities doorstromen. Dat is niet goed voor de eigenwaarde en het zorgt voor kapitaalvernietiging.”

Het initiatief van VIDM komt niet uit de lucht vallen. In februari dit jaar kwam Shula Rijxman, lid van de Raad van Bestuur van de NPO, met een initiatief om bij de publieke omroep het aantal vrouwelijke deskundigen op tv te laten stijgen. Uit NPO-onderzoek bleek slechts 33 procent van de sprekers bij nieuws- en opinieprogramma’s vrouw. Kern van haar plan was om, met behulp van een groslijst met talentvolle vrouwen, de redacties van praatprogramma’s in contact te brengen met nieuwe, vrouwelijke experts en wetenschappers. Haar voorstel werd door Spits-columnist Jan Dijkgraaf spottend de ‘tietenlijst’ genoemd. Na een optreden in De Wereld Draait Door, waar Rijxman aan tafel zat met ondermeer advocate Mirjam de Blécourt die opmerkte dat vrouwen het „best eng” kunnen vinden om op tv te komen want „ik heb vanavond nou net niet mijn leuke jurk bij me”, werd het initiatief op Twitter afgekraakt. „Blijkbaar raakt dit onderwerp een zenuw”, zegt Rijxman. „De Blécourt werd verkeerd begrepen. Ze wilde benadrukken dat vrouwen, als ze gevraagd worden op tv, eerder de boot afhouden. Vrouwen zijn bescheidener dan mannen en stellen eerder de vraag: ben ik de juiste deskundige?”

Inmiddels heeft het vrouwennetwerk Women Inc., in opdracht van de NPO, de gegevens van zo’n 35 vrouwelijke experts aan verschillende tv-redacties doorgegeven. Het NOS Journaal, DWDD, EenVandaag, Altijd Wat en Debat op 2 werd gevraagd wat voor een expertise nog werd gezocht. Iedere redactie ontving een afzonderlijke lijst met deskundigen. Om die reden wil de NPO niet de hele lijst met namen prijsgeven. Vervolgens werden bijeenkomsten georganiseerd waar de vrouwen werden gepitcht of een presentatie konden geven. Over het effect kan Rijxman nog niet veel zeggen. „We turven niet dagelijks het resultaat. Maar ik denk dat we redacties wakker hebben geschud. Een aantal experts komt nu op tv (zie kader), anderen geven achter de schermen advies.”

Maar is al die actieve bemoeienis wel nodig? Wie ’s avonds langs de verschillende praatprogramma’s zapt, ziet toch bijna altijd een vrouw aan tafel zitten? „Meer vrouwen zijn altijd welkom”, zegt Jan Kriek, hoofdredacteur bij EenVandaag. „We zijn altijd op zoek naar originele sprekers. Toen de NPO met de lijst kwam, zijn we daar op ingegaan.” EenVandaag nodigde deze zomer zes vrouwelijke specialisten uit op de redactie te komen praten. „Dat was een geslaagde bijeenkomst. We hebben hun nummers genoteerd. Econome Irene van Staveren en juriste Marjan Olfers zijn al in onze uitzending geweest.”

„Op tv zie je geregeld dezelfde vrouwelijke toppers terugkomen”, zegt Jannet Vaessen, directeur van Women Inc. Achter de schermen spant ze zich al jaren in om meer vrouwen in beeld te krijgen. „Het grootste probleem is de manier waarop vrouwen zich presenteren en over komen. Wat we te horen krijgen van redacties en gasten is dat mannen eerder kiezen voor stelligheid of oneliners. Vrouwen stellen eerder vragen om zelf een genuanceerd beeld te krijgen.”

Een bijkomend probleem is dat vrouwen, die zich wél stevig profileren in de media, vaak in sociale media de wind van voren krijgen. „Zeer uitgesproken vrouwen zoals Ingeborg Beugel of Asha ten Broeke krijgen via Twitter ongelooflijk veel kritiek over zich heen”, zegt Daphne van Paassen, plaatsvervangend hoofdredacteur van Opzij. „Ik kan me voorstellen dat je daar de zenuwen van krijgt. Een vrouw die haar stem verheft, is meteen een bitch. Ze mag haar ego niet voorop stellen. Het beeld van de vrouw als empatisch wezen, werkt in ons onderbewuste nog door.”

Een vrouw wordt meer dan een man beoordeeld op haar uiterlijk. Ook vrouwen doen daar zelf hard aan mee. Volgens Rijxman kijkt de maatschappij in zijn geheel nog altijd met ‘een mannelijk oog’ naar de vrouw. Wat dat betreft is de emancipatie nog jong. Vrouwen moeten meer hun eigen kracht uitdragen. Dat is onder meer de boodschap van Stichting Vrouw & Media, een platform voor vrouwelijke journalisten. „Vrouwen worden op een andere manier afgerekend dan mannen”, zegt voorzitter Vera Spaans. Stichting Vrouw & Media organiseert thema-avonden voor vrouwen uit het vakgebied. „Laatst vertelde Antoinette Hertsenberg op zo’n bijeenkomst dat ze zo’n profijt heeft van haar lage stem. Daardoor wordt ze sneller serieus genomen. Soms verkijken gasten zich op haar. Dan denken ze: wat een leuke blonde mevrouw, daar wil ik wel mee aan tafel – en worden ze vervolgens stevig aangepakt.”

Het delen van ervaringen kan nuttig zijn zonder dat het meteen over traditionele kwesties gaat als de verdeling van werk en zorg. „We zijn geen zeikclub”, aldus Spaans. „We stimuleren vrouwen vooral om hun werk goed te doen. Voor onze bijeenkomsten kiezen we rolmodellen: Eva Jinek of Marike Stellinga. Vrouwen waar anderen zich aan kunnen optrekken.”

Dat aantal vrouwelijke rolmodellen groeit ondertussen gestaag. Sprekersbureau ZijSpreekt, ruim vier jaar geleden opgezet door oud KRO-medewerker Marga Miltenburg, heeft inmiddels 415 deskundige vrouwen die kunnen worden ingehuurd voor mediaoptredens. „Het aantal boekingen is sinds vorig jaar meer dan verdubbeld”, zegt Miltenburg. „Dan gaat het niet alleen om bekende vrouwen als Petra Stienen of Joke Hermsen. Ook communicatie-experts Betteke van Ruler of Celia Noordegraaf krijgen vaker een podium. De interesse groeit. En terecht, want de helft van de samenleving bestaat uit vrouwen.”

    • Rosan Hollak