Adviescommissie pleit voor scherper toezicht op inlichtingendiensten

Een nieuwe wetsevaluatie illustreert hoezeer de AIVD bij het hacken van webfora de grenzen van de wet opzoekt.

Verscherpt toezicht, verruiming van wettelijke bevoegdheden van inlichtingendiensten. Het vanochtend gepubliceerde advies van een commissie onder leiding van oud-topambtenaar Stan Dessens had nooit het oogmerk te reageren op de berichtgeving in deze krant, afgelopen zaterdag, over de werkwijze van de Nederlandse inlichtingendiensten. Maar het rapport van de commissie is er onmogelijk los van te zien.

Dessens adviseert de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten uit 2002 te verruimen. Diensten moeten ook de wettelijke bevoegdheid krijgen ongericht op de kabel actief te zijn „op het moment dat er sprake is van bedreiging van de nationale veiligheid”.

Daarmee stapt de commissie midden in de discussie die na het nieuws van zaterdag losbarstte: door webfora te hacken en daarna de gegevens van alle deelnemers te verzamelen, zijn de diensten volgens critici wel degelijk ongericht op de kabel actief.

De vraag of zij zich aan de wet hielden valt daarmee in twee deelonderwerpen uiteen. Niet alleen begaven de diensten zich dus op de kabel. Ook verzamelden zij de data van alle deelnemers van zo’n webforum om eventuele verdachten te vinden. De wetgever beoogde in 2002 nadrukkelijk het omgekeerde: diensten worden geacht hun ingrijpende onderzoeksbevoegdheden alléén toe te passen op verdachten.

Over die laatste praktijk rapporteert Dessens niet. Hoewel de Kamer vorig jaar uitdrukkelijk vroeg om een evaluatie van zowel de wet als het opereren van de diensten, perkte het kabinet de opdracht aan Dessens in tot alléén een evaluatie van de wet.

Maar door expliciet te adviseren dat de diensten voortaan ook ongericht kabelgebonden data mogen verzamelen, zegt de commissie impliciet dat dit tot nu toe niet was toegestaan.

Voor Dessens en de zijnen is dit geen formaliteit die met terugwerkende kracht gladgestreken kan worden. In een begeleidend persbericht, dat al voor de presentatie vanochtend was opgesteld, liet Dessens uit zijn mond optekenen dat „burgers, bestuurders en volksvertegenwoordigers er ten diepste van overtuigd [moeten] kunnen zijn dat onze inlichtingen- en veiligheidsdiensten werken binnen een wettelijk kader”.

Dessens, eerder directeur-generaal rechtshandhaving op het ministerie van Justitie, wil ook dat het toezicht op de inlichtingendiensten wordt versterkt. Zowel het inhoudelijke als het politieke toezicht.

Hij adviseert vooral de rol van toezichthouder CTIVD uit te breiden. De toezichthouder is nu vaak een lame duck. Voorzitter Van Delden, die overigens op 1 januari vertrekt, zei afgelopen weekeinde nog bij Nieuwsuur, in reactie op de NRC-berichtgeving, dat het ‘leegtrekken’ van alle deelnemers aan webfora in sommige gevallen is toegestaan, en in andere niet. Of hij van de praktijk op de hoogte was, bleef in het midden.

En hoewel de toezichthouder al in 2011 een onrechtmatige omgang met NSA-achtige Big Data door de militaire MIVD constateerde, leidde dit niet meteen tot aanpassing van de praktijk. Toenmalig minister Hillen (Defensie) verdedigde juist dat de MIVD in sommige gevallen de wet overtreedt.

Hier wil Dessens een einde maken. Als de CTIVD een bepaalde praktijk van de diensten afkeurt, moet er ogenblikkelijk een einde aan komen, aldus Dessens. Ook wil hij dat de CTIVD toetst of een „ingrijpende onderzoeksbevoegdheid” rechtmatig is, zodra die bevoegdheid wordt toegepast. Dan kan niet meer gebeuren dat diensten met praktijken doorgaan die de toezichthouder eerder heeft verworpen.

Het kabinet moet nog een standpunt over dit advies bepalen, dat komt binnen drie maanden. De reactie van VVD-Kamerlid Dijkhoff suggereert dat er niet meteen politiek draagvlak bestaat voor ongericht zoeken door de diensten. SP, D66 en GroenLinks willen eerst opheldering over de huidige praktijk alvorens te praten over nieuwe bevoegdheden. De PvdA kon vanmorgen nog niet reageren.