Met deze paus heeft het zin om boos te worden Hier een apart kopje

De Nederlandse bisschoppen moeten komende week verantwoording afleggen aan de nieuwe paus. Ze brengen slecht nieuws: parochies moeten worden samen gevoegd. Maar verontruste katholieken schrijven Franciscus dat er een alternatief is. Vaticaankenners denken dat de paus de bisschoppen kritisch tegemoet zal treden.

Paus Franciscus. Foto AFP

Het is negen jaar geleden dat de Nederlandse bisschoppen op rapport in Rome kwamen. Met paus Franciscus nu ruim een half jaar aan de macht, kunnen ze een aantal kritische vragen verwachten als het bezoek maandag officieel begint. Want van de dynamiek in het Vaticaan en de veranderde toon is in de Nederlandse katholieke kerkprovincie nog weinig te merken. „Er is nu een geweldig elan in Rome. De sfeer is enorm veranderd’’, zegt Paul van Geest, hoogleraar Kerkgeschiedenis in Tilburg, die deze week weer een aantal gesprekken heeft gevoerd op de verschillende congregaties (een soort ministeries). „Er is veel meer openbaar, de lijnen zijn korter en directer geworden. En met recente benoemingen heeft de paus laten zien dat hij niet alleen maar goed is in het kussen van kindertjes.”

Dat zal ongetwijfeld zijn weerslag hebben op de gesprekken van de Nederlandse bisschoppen op de Congregaties en met de paus zelf. „In veel opzichten brengen de bisschoppen slecht nieuws. Ze moeten een imploderende kerk reorganiseren. Het percentage katholieken dat wekelijks naar de kerk gaat is gedaald van 8 naar 5,6 procent. Er worden minder baby’s gedoopt. Het aantal priesterstudenten is minimaal. De bisschoppen wijzen op externe factoren: secularisatie, individualisering, pluralisme. Maar ze kunnen ook de vraag verwachten of ze wel charismatisch genoeg zijn om de teloorgang tegen te gaan. De bisschoppen hebben veel energie gestopt in interne zaken: de eucharistie, parochiefusies. Zijn ze niet te isolationistisch, te veel naar binnen gericht? Wat doen ze om, zoals de paus vraagt, de pleinen op te gaan en het evangelie te verkondigen?”

Iemand als aartsbisschop Eijk geldt als autoritair, autistisch, iemand die niet goed kan samenwerken met anderen. Die krijgt het zwaar in Rome.

„Dat is moeilijk te zeggen. Eijk past in het klerikale plaatje: he walks the walk, talks the talk. Daarom heeft hij ook nog wel goodwill binnen de curie, al zijn twee hoge curieleden die behoren tot zijn vriendenkring, overgeplaatst.”

Spreekt Nederland met één stem in Rome?

„Op voorstel van het Vaticaan praten alle bisschoppen apart met de paus. Iedereen krijgt zes minuten. Natuurlijk lastig als je geen Italiaans spreekt, want dat kost dan extra tijd. Maar er zijn zeker twee bisschoppen die hebben verteld dat ze de communicatieproblemen binnen de bisschoppenconferentie gaan opbrengen. Een paar bisschoppen zeggen al een tijdje: het is doodzonde dat we in de Nederlandse kerkprovincie niet méér de boodschap en persoonlijkheid van Franciscus uitdragen. Als wij het ter discussie brengen, dan verzandt het.”

De paus inventariseert wereldwijd hoe katholieken omgaan met echtscheiding, ongetrouwd samenwonen, homoseksualiteit. In de VS hebben gelovigen een aparte website opgezet omdat ze bang zijn dat de bisschoppen niet alles doorgeven. Hoe is dat hier?

„Er zijn wel initiatieven op dit gebied. Het geeft gewone katholieken nieuw elan: we doen ertoe, we kunnen onze mening geven. Het Vaticaan heeft hen ook uitdrukkelijk daartoe uitgenodigd. Die enthousiaste reactie zie je overal in de wereld. De vragenlijst is bedoeld als input voor de bisschoppensynode in oktober volgend jaar. Het is een briljante zet van Franciscus. Als je dit soort vragen de wereld in slingert, weet je dat iedereen gespitst zal zijn op het antwoord. Je kunt dat niet meer laten verzanden in ambtelijke stukken, zoals wel vaker is gebeurd na een synode.”

Waar kan dat toe leiden?

„De paus gaat de geloofsleer niet aanpassen. Maar hij gaat evenmin zeggen: gescheiden mensen mogen niet ter communie. Hij wil meer barmhartigheid betrachten, en laten zien dat het kerkrecht hierin ook kan voorzien. Je kunt niet verwachten dat hij een decreet over samenwonende homoseksuelen gaat afkondigen. Hij ontwikkelt geen nieuwe doctrine. Hij vindt wetenschap en theologie interessant, maar daar ligt niet de essentie van zijn pausschap. Hij gaat geen verzamelde werken uitgeven. Ik vermoed dat hij barmhartigheid voor recht zal laten gelden. In het vliegtuig terug uit Rio de Janeiro antwoordde hij op een vraag over homoseksualiteit: wie ben ik om daarover te oordelen? Hij wil ons ervan doordringen dat je ieder afzonderlijk geval zorgvuldig moet bekijken en dan barmhartigheid moet laten prevaleren. Of het nu gaat om samenwonende mensen of homoseksuele paren.”

Krijgen we dan een soort gedoogbeleid?

„Hij zal in ieder geval de codex, het kerkelijke wetboek, niet veranderen. Die is in 1983 nog helemaal vernieuwd. Maar de ervaringen toen hij aartsbisschop van Buenos Aires was, zijn illustratief. Priesters die kinderen van ongehuwde moeders niet wilden dopen heeft hij uitgemaakt voor theologische narcisten. Dan weet je hoe de vlag erbij hangt. ”

Sommige mensen roepen dat het vooral goede public relations is.

„Ik weet niet of hij mediagevoel heeft, maar wat mij opvalt is dat de man volledig zichzelf is. Hij heeft totaal geen pretenties. Benedictus XVI was meer gericht op de schoonheid van de liturgie en op protocol. Franciscus heeft dat helemaal niet. Hij is authentiek. Dat voelen mensen. Als zo iemand zijn religieuze boodschap uitdraagt, vrij en authentiek, ben je je eigen pr. Ik geloof er niets van dat dit een bewuste strategie is. De man ís zo. What you see is what you get.’’

Maakt het voor West-Europa wat uit? Daar heeft de katholieke kerk toch al lang het pleit verloren?

„Natuurlijk implodeert de kerk daar. Toen ik werd geboren, in Rotterdam, waren er ongeveer achthonderd, negenhonderd priesters in het bisdom. Nu zijn het er ongeveer honderd die nog echt actief zijn. Tegelijkertijd zitten we nu wel over de paus te praten. Laatst op een lezing in Breda, stond een man op die zei: Ik ben al jaren afvallig katholiek, maar met deze paus voel ik me minder afvallig. Franciscus spreekt veel mensen aan. Die denken: als jij zo met ons omgaat en niet allerlei criteria oplegt, komen wij wel weer.’’

Maar tegelijkertijd zijn wereldwijd kerkbestuurders op hun leidende positie gekomen omdat zij zo strikt waren, en wel die regeltjes oplegden.

„Bij Benedictus moesten bisschoppen intelligent zijn, gepromoveerd, zuiver in de doctrine. Er werd niet zo gekeken naar hoe je met je medewerkers omging. Deze paus let meer op wat je toevoegt aan je opleiding. Heb je gevangenen bezocht in je vrije tijd? Waar was je assistent als hoogleraar, in een rijke parochie of in een volkswijk? Het is opvallend dat hij Konrad Krajewski, een pauselijk ceremoniemeester, tot persoonlijk aalmoezenier heeft benoemd, met de rang van aartsbisschop. Waarom? Omdat deze priester in zijn vrije tijd een eigen voedselbank had opgezet.”

Dat is voor de toekomst. Er is, zoals dat heet, een hele cultuurverandering nodig.

„Die is al begonnen. Neem die Duitse bisschop van Limburg. Zeer intelligent, heeft goeie dingen geschreven op pastoraal-theologisch gebied. Maar als bisschop muntte hij uit in vaagheid als het gaat om financiële verantwoording. Zo’n man moet een week wachten in Rome en krijgt dan in twintig minuten te horen dat hij voorlopig op non-actief wordt gesteld en hij zijn bisdom moet verlaten. Hij wordt niet ontslagen, want er loopt nog een onderzoek, maar de vicaris-generaal gaat alles regelen. Nou, ik ken die vicaris-generaal, die is het tegendeel van die bisschop. Hij is de eenvoud zelve. Dat soort dingen gebeuren er. De paus heeft in Colombia een hulpbisschop die aantoonbaar pedoseksueel was, teruggezet in de lekenstand. Je ziet overal dat er beweging komt. Duitse collega’s hebben me verteld dat die dure woning van de bisschop ook wel aan het licht zou zijn gekomen met een andere paus, maar waren er dan ook zo veel mensen zo boos geworden? Dat komt ook doordat ze het gevoel hebben gekregen dat er iets te veranderen valt. Het heeft zin boos te worden, want met deze paus krijg je meer gehoor in Rome.”