‘Helderheid brengen, dat is mijn bijdrage’

Gerard Unger

(71) is letterontwerper en emeritus-hoogleraar typografische vormgeving. In september promoveerde hij.

Foto Maurice Boyer

Bestemming

„Ik was aanvankelijk helemaal niet van plan te promoveren, met twee eredoctoraten op zak. Ik werkte aan een letterontwerp, waarvoor ik me verdiepte in Romaanse letters uit de 11de en 12de eeuw. Verstrengelde letters, kleine letters in grote, de gekste dingen kwam ik tegen. Gaandeweg zag ik ook overeenkomsten met hedendaagse letters: weinig verschil tussen dik en dun, rustige overgangen tussen beide, helderheid in vorm ondanks de complexiteit. Toen ik dat op een rijtje zette, kwam mijn proefschrift als iets haast onvermijdelijks tevoorschijn. Eigenlijk leg ik in die tekst uit hoe ik tot deze letter, de Alverata, ben gekomen.”

DNA

„Op de lagere school heb ik een zomervakantie lang bankbiljetten ontworpen, voor alle landen van de wereld. De verrukking om met potlood en papier iets te scheppen voelde ik toen al. Mijn vader werkte bij de AKU, een kunstvezelconcern. Hij nam tijdschriften met stalen stof mee naar huis, de Rayon Revue. Die bladen ontleedde ik: hoe werd dat gemaakt? De fascinatie voor letters kwam later, ik bestudeerde ze met een zaklamp onder de dekens. Pas toen ik al op de academie zat, vertelde mijn vader dat zijn vader drukker en zetter was geweest. Het zit dus toch in mijn genen.”

Streven

„Letters zijn tekenen des tijds. Moderne, schreefloze letters, zoals de Helvetica, oorspronkelijk uit 1956, staan nu voor neutraliteit, geen uitspraak willen doen. Daar heb ik me heel bewust tegen verzet. Ik ben een kind van de jaren zestig, opgegroeid met de maakbare samenleving, met als ideaal de verheffing van de massa. Een letter moet niet alleen mooi zijn, maar vooral leesbaar. Stevige, kleurrijke schreefletters geven mensen grip op teksten, doen ze langer en beter lezen. Door mensen goed te laten lezen, breng je helderheid in de wereld. Dat is mijn bijdrage.”

Waarneming

„Het lot van letters is dat je ze onbewust gebruikt. Lezen is geen kijken, je kijkt voor je gaat lezen of tussendoor, niet tijdens. Mijn ontwerpen worden daardoor niet gezien zoals een stoel of een schilderij, maar dat stoort me totaal niet. Het is juist de kunst letters met zoveel transparantie te ontwerpen dat mensen er dwars doorheen kijken. Onzichtbare typografie. De Alverata is een onderzoek naar het tegendeel. Is het niet toch mogelijk zichtbaarheid in een alledaagse letter te brengen? Hoever kun je gaan tot de lezer van schrik rechtop gaat zitten? Die ruimte bleek groter dan ik dacht.”

Wapenfeit

„Het meest trots ben ik op de Swift, mijn eerste krantenletter, uit 1985. Het was toen best een waagstuk, met grote schreven en scherpe hoeken. Agressief, luidde de kritiek. Een Duitse mevrouw had het over ‘Böse Ecken’. Maar de Swift is een overlever, hij wordt nog volop gebruikt, in Trouw, in buitenlandse kranten. In die tijd viel de promotie van letters door lettergieterijen en fabrikanten van zetmachines weg. Dat vind ik het mooiste, dat hij zijn weg op eigen kracht heeft weten te vinden, zoals veel van mijn letters.”

Verlies

„Toen mijn dochter Flora werd geboren heb ik een lettertype naar haar vernoemd. Het is een eigenwijs ontwerp, een cursieve letter die rechtop is gezet, dat paste bij haar. Een jaar geleden is ze overleden, ze was ziek. Op haar grafsteen hebben we haar letter gebruikt. Het is nog steeds moeilijk dat ze er niet meer is. Mijn proefschrift gaf afleiding, ze moedigde me aan het te schrijven. Als ik een paar jaar verder ben, wil ik het lettertype Flora weer oppakken. Kijken of ik het aantal varianten kan uitbreiden, er een familie van kan maken.”

Wens

„Invoering van de Alvarata in Brussel, dat zou geweldig zijn. Het is een ultiem zuinige letter, neemt weinig ruimte in, gebruikt weinig inkt. Minder nog dan de Gulliver, een andere letter van mij, die gold als zuinigste ter wereld. Als je bedenkt hoeveel papier het kost als stukken voor het Europees Parlement in 28 talen worden verstrekt, dan maakt een zuinig letter een substantieel verschil. Bovendien bleek tijdens mijn onderzoek dat talen die er doorgaans afwijkend uitzien, zoals het Tsjechisch met veel accenten en het Maltees, in Alverata gelijksoortig ogen met andere talen. Als zichtbare eenwording van Europa.”