De spreeuw heeft het moeilijk

Naast de Rode Lijst met bedreigde vogelsoorten wordt zaterdag een ‘Oranje Lijst’ openbaar met 22 kwetsbare soorten waarop spreeuw en scholekster. Om de alarmfase vóór te zijn.

Spectaculaire spreeuwenzwermen zijn in Nederland nog regelmatig te zien. De spreeuwen komen doorgaans uit noordoost-Europa. De Nederlandse spreeuw gaat in aantal hard achteruit. Foto's Ilvy Njiokiktjien

Het gaat met 22 vogelsoorten veel slechter dan gedacht. Redelijk alledaagse soorten als spreeuw en scholekster „kunnen binnen afzienbare tijd grotendeels uit Nederland zijn verdwenen”, stellen onderzoekers van Sovon Vogelonderzoek en Vogelbescherming Nederland.

De onderzoekers hebben een lijst opgesteld van soorten die niet op de zogenoemde Rode Lijst met bedreigde soorten voorkomen, maar die daar vermoedelijk wel op terecht komen. Deze Oranje Lijst wordt vandaag, zaterdag, gepresenteerd. Hiervoor zijn niet alleen cijfers over aantallen verzameld maar zijn ook ontwikkelingen en risico’s voor vogels bekeken en geïnterpreteerd zoals klimaatverandering, bevolkingsgroei in broedgebieden en intensivering van de landbouw.

De Rode Lijst wordt eens in de tien jaar samengesteld. Dat is niet frequent genoeg om effectief in te grijpen bij dreigende teloorgang van soorten, meent Ruud Foppen, onderzoeker bij Sovon en bij Vogelbescherming. „Als een vogel op de Rode Lijst terechtkomt, is er al zo veel gebeurd dat er een alarmfase is bereikt. Als je dan nog moet beginnen met het nemen van maatregelen, verlies je veel tijd. Hoe eerder je begint met maatregelen, hoe effectiever die zijn.”

Op de huidige Rode Lijst, die negen jaar geleden verscheen, staan 78 bedreigde vogelsoorten. Op de Oranje Lijst komen daar 22 soorten bij. Behalve spreeuw en scholekster gaat het onder meer om algemeen voorkomende soorten als grote lijster, gekraagde roodstaart, kokmeeuw, torenvalk, waterhoen, wulp en zwarte mees, en ook soorten van duin en kust zoals noordse stern, stormmeeuw, eider en kluut.

Het zogenoemde Early Warning en Alert Protocol, waarvan de Oranje Lijst deel uitmaakt, wordt samengesteld door niet alleen data van vogeltellers te verzamelen maar ook die van vogelringers, wetenschappers en nestbeschermers. „Dit model brengt de knelpunten in de populatiegroei vroegtijdig in beeld en geeft inzicht in mogelijke oorzaken voor een achteruitgang”, aldus de onderzoekers. De nieuwe werkwijze moet verrassingen bij de publicatie van de Rode Lijst voorkomen. Zo ging negen jaar geleden een schokje door Nederland toen bleek dat zelfs de huismus op de Rode Lijst terecht was gekomen. Foppen: „Dat zal door de Oranje Lijst niet meer gebeuren.”

Kwetsbare vogelsoorten zijn onder meer soorten die over lange afstanden trekken en soorten die op de grond broeden. De trekvogels hebben bijvoorbeeld te lijden onder periodes met extreme droogte en grootschalige biotoopveranderingen in West-Afrika als gevolg van een sterke toename van de bevolking. Sommige bodembroeders zijn kwetsbaar, aldus de onderzoekers, omdat hun nesten steeds vaker weggespoeld worden in voorjaarsoverstromingen als gevolg van een stijgende zeespiegel.

De belangrijkste oorzaak van de achteruitgang van de 22 soorten is en blijft de landbouw. Beter gezegd de intensivering van de landbouw. Dat geldt bijvoorbeeld voor de spreeuw. Deze soort is sinds de jaren zestig in aantal met 40 procent afgenomen en die daling groeit vermoedelijk tot 50 procent, vooral doordat er veel minder voedsel zoals insecten te vinden is op het boerenland. Ook de scholekster lijdt daaronder. De soort zal over tien jaar vermoedelijk met 40 procent in aantal zijn gedaald vergeleken met 1960. Onderzoeker Foppen: „De intensieve landbouw kost heel veel biodiversiteit. Als we de intensivering niet stoppen, gaan de vogels het niet redden.”

Vogelbescherming en Sovon hebben 2014 alvast uitgeroepen tot Jaar van de Spreeuw.