Erotische, tedere typisch jaren zestig beelden

Ongetiteld, circa 1969, collectie Haags Gemeentemuseum Foto Frans Zwartjes

Drie zalen met broeierige foto’s in gruizig zwart-wit. De meeste van krankjorume situaties met vrouwen in hippiejurken dan wel halfnaakte of volledig naakte vrouwen in de hoofdrol. En op de achtergrond klinkt psychedelische muziek, afkomstig uit een belendende filmzaal. Hoe jaren zestig kan een tentoonstelling zijn? Het enige wat ontbreekt zijn lsd-pilletjes en stroboscooplampen.

In het Haagse GEM is een fototentoonstelling van Frans Zwartjes (1927), de kunstenaar die met zijn experimentele undergroundfilms eind jaren zestig internationaal naam maakte. Enige tientallen grofkorrelige, korte films zonder duidelijk verhaal, zonder tekst, en meestal met een mix van erotische, wrede én tedere beelden. Als kijker besef je onmiddellijk dat er iets aan de knikker is. Maar wat precies, daar kan je slechts naar gissen. Volgens de Amerikaanse essayist Susan Sontag was Zwartjes de ‘belangrijkste experimentele filmer van zijn tijd’.

Zwartjes staat te boek als een veelzijdig kunstenaar, die naast zijn filmwerk ook musiceerde (hij speelde viool in het orkest van de Nederlandse Opera), tekende, schilderde en beeldhouwde. Dat hij in zijn hoogtijdagen ook heeft gefotografeerd, werd vorig jaar pas bekend toen zijn zoon Jasper bijna zevenhonderd afdrukken uit de periode 1968-1975 tussen de spullen van zijn vader vond. Via galeriehouder Willem van Zoetendaal belandden de silverprints in de collectie van het Haags Gemeentemuseum.

Het is een wonder dat de foto’s er nog zijn, zegt de 86-jarige kunstenaar telefonisch. „Ik had een camera, chemicaliën en een handboek fotografie gekocht, zodat ik bij het filmen ook foto’s kon maken. Handig voor de publiciteit. Nu pas zie ik de kwaliteit van die foto’s.”

Zwartjes trok zich als buitenstaander niks aan van de inhoudelijke en formele regels van de film en fotografie van zijn tijd. Zwartjes: „Tajiri, een bevriend kunstenaar liet me een abstracte Japanse pornofilm zien. Heel goed. Ik zei: ‘Dat ga ik ook doen.’”

Op veel werk in de tentoonstelling figureert de kunstenaar zelf. Met zijn kostuum en (met meel) bepoederde hoofd lijkt hij op Heath Ledgers vertolking van The Joker in de Batman-film The Dark Knight. Hij trekt al net zulke gekke bekken en zijn gedrag is niet veel minder vreemd.

Op zijn dertigste werkte Zwartjes een jaar in de psychiatrische inrichting in Santpoort. Die ervaring heeft grote invloed gehad op zijn werk, zegt hij. „Ideetje van mijn moeder. Als ik iets voor mensen wilde betekenen, moest ik daar eens een tijdje rondlopen, vond ze.”

Sommige patiënten leken hem heel normaal. Tot ze opeens in de gang een oor tegen de muur drukten. „Zulk surrealistisch gedrag is een grote rol in mijn werk gaan spelen. Wat het precies betekent, dat weet ik zelf ook niet. Het gaat ook niet om het onderwerp, het medium is de boodschap.”