Met beelden en begrip win je de oorlog niet

Het moet Paul Scheffer zwaar vallen, de documentaire Het land van aankomst, die zaterdag op het IDFA in première ging. Een man van het woord, nu even zonder commentaar of oordeel. Na met collega René Roelofs vijftig interviews te hebben afgenomen in acht Europese landen, werd alsnog afgezien van vertelstem of terugblik. (Archief)beelden vertellen het verhaal van een halve eeuw immigratie in West-Europa. Sprekers die zich „in de stroom van de tijd” bevinden.

Het resultaat bevestigt de macht van het beeld: Het land van aankomst schept ruimte om zelf na te denken over een geschiedenis die zich voor je ogen voltrok. Een proces dat net zo verloopt als eerdere migratiegolven: afzondering, conflict, integratie. Het begint in de jaren zestig met beelden van Turkse jongens die gedwee hun broek op de enkels laten zakken voor de keuringsarts en de Nederlandse wervingsambtenaar die hautain een Marokkaan wegwuift wiens gezicht hem niet aanstaat: hij wil „het scherp spelen”. Met treinen, schepen en vliegtuigen vol stuurse jongemannen op weg naar de vleespotten van Egypte. Met krappe pensionnetjes en zaaltjes waar Italiaanse mannen melancholiek met elkaar schuifelen.

De rellen in de Afrikaanderwijk uit 1972, toen Rotterdammers gastarbeiderspensions aanvielen, vormen een soort scharnierpunt. De gasten blijven, maar in isolement; hun kinderen belanden tussen twee werelden, en jaren van wrijving, rellen en wederzijdse beschuldiging volgen. Dat conflict is een noodzakelijke stap op weg naar integratie, zegt Scheffer desgevraagd. Men kan elkaars bestaan niet langer ontkennen. Tegelijk lijkt Scheffer zo zijn eigen polemische essay Het Multiculturele Drama uit 2000 een plek te geven. Scheffer, nu milder gestemd over de multiculturele samenleving, staat „open voor de mogelijkheid dat het misschien niet goed is geweest”, maar zou het „zo weer doen”. Dat kan: als deel van een historisch integratieproces kan zo’n essay goed zijn in 2000 en onnodig in 2013.

Het land van aankomst eindig hoopvol, met een ambtsketen voor burgemeester Aboutaleb van Rotterdam. Maar de volgende akte van het multiculturele drama wordt nu geschreven; de documentaire komt uit op een interessant moment. Sinds 2000 zei Nederland keihard waar het op stond en eiste van islamieten aanpassing. Nu lijkt het gevoel dat de uitpuilende onderbuik wel weer een beetje mag worden ingesnoerd. Van Zwarte Piet, Gordon en de politie wordt wellevendheid verwacht. Noem het politiek correct nieuwe stijl.

Scheffer is ongelukkig met het grote woord ‘racisme’ waarmee men elkaar opnieuw om de oren slaat: dat leidt slechts tot een spiegelgevecht. Maar zijn documentaire, hoe leerzaam, mooi en melancholiek ook, zal niet de invloed hebben van zijn essay Het Muticulturele Drama. Woorden nodigen uit tot tegenwerpingen, beelden spoelen over je heen. Het land van aankomst toont mensen, niet abstracties. Hij kweekt begrip, en begrip ontketent geen revolutie, wint geen oorlog en opent geen debat.

Coen van Zwol is filmredacteur