Hier wil je als vrouw niet wonen

Onderdrukking en mishandeling van vrouwen zijn in India aan de orde van de dag. Marte Kaan ontmoet vrouwen die zich daartegen verzetten.

Een bulldozer aan het werk bij een kolenmijn in Kentucky. 40 procent van de uitstoot van CO2 in de VS komt door kolen. Het is de meest vervuilende energiebron. Foto AFP

In december vorig jaar verkrachtten vier mannen een 23-jarige studente in een rondrijdende bus in New Delhi. Ze takelden haar zo toe dat ze later aan haar verwondingen overleed. Vorige maand zijn de daders veroordeeld tot de dood door ophanging. Sinds de verkrachtingszaak is de onderdrukking en mishandeling van Indiase vrouwen een veelbesproken onderwerp in nationale en buitenlandse media.

Niet vreemd, want India is voor vrouwen een van de minst gunstige landen ter wereld om te wonen. Hun maatschappelijke positie wordt gekenmerkt door seksueel geweld en armoede. Ze werken veel minder dan mannen en als ze toch een baan hebben, verdienen ze iets meer dan de helft van wat mannen verdienen voor hetzelfde werk.

Een recent onderzoek door de Verenigde Naties laat zien dat India de gevaarlijkste plek ter wereld is voor een meisjesbaby: een Indiaas meisje in de leeftijd tussen de een en vijf heeft 75 procent meer kans om te overlijden dan een jongen. In het rapport staat onomwonden dat het hoge sterftecijfer onder meisjes wordt verklaard door socioculturele factoren: het aborteren van meisjesbaby’s tijdens de zwangerschap en minder goede zorg voor meisjes na de geboorte.

Maar er bestaat ook een andere kant van de medaille: die van macht, rijkdom en vrijheid. Neem de vriendinnen Mahima Kaul (30) en Ambika Muttoo (30). Kaul reed vanaf haar achttiende alleen in haar auto ’s nachts door New Delhi. Ze pikte vriendinnen op en bracht ze na het stappen thuis, vaak tegen het krieken van de ochtend. Ook Muttoo beweegt zich vanaf haar achttiende vrijelijk door het nachtelijk verkeer van Delhi. Ze werd een keer aangehouden door een agent. „Weten je ouders dat je zo laat op straat bent?” Jazeker, antwoordde Muttoo en belde vervolgens haar vader om hem met de agent te laten spreken. Waarop haar vader de agent verzocht zijn dochter te laten doorrijden als ze niets verkeerds gedaan had.

Tegenwoordig nemen beide vrouwen een chauffeur als ze ’s avonds uitgaan. Niet voor de veiligheid, maar omdat ze graag wat willen drinken. En omdat ze er wel een beetje genoeg van hebben om zelf door het drukke verkeer te navigeren.

Kaul en Muttoo hebben geluk gehad. Hun ouders hebben geld en zijn liberaal. De vriendinnen zijn beiden gevierd journalist, ze reizen de wereld over, hebben tatoeages. Ze zijn vrij, werelds, geëmancipeerd en succesvol. Woorden die niet passen bij het beeld van de Indiase vrouw als onderdrukt slachtoffer dat sinds de verkrachtingszaak in New Delhi de buitenlandse media domineert.

Schrijfster en columnist Niranjana Roy ziet een langzame verandering in de positie van Indiase vrouwen. Ja, er schort van alles aan de verdeling van rechten, vrijheden en bezit tussen mannen en vrouwen, maar volgens Roy moet je de ontwikkeling van India in een historische context plaatsen. „Als je bedenkt dat India grofweg 65 jaar onafhankelijk is, zijn de veranderingen op het gebied van vrouwenemancipatie groot. India is een groot en oud land en dat maakt het heel lastig om duurzame veranderingen door te voeren binnen een paar generaties.”

De oneerlijke verdeling van macht tussen mannen en vrouwen zit diep verankerd in machtige instituties zoals overheid en politie, vertelt Roy. „De weerstand tegen verandering is daar groot.”

Maar de geschiedenis toont ook de strijdbaarheid van Indiase vrouwen, zegt Roy. „Bij elke grote strijd, van de strijd om onafhankelijkheid tot de milieubeweging, tot de hedendaagse generatie jonge vrouwen die zowel willen werken als trouwen, is altijd een groot aandeel vrouwen betrokken geweest.”

Sinds de grote verkrachtingszaak roepen Indiase vrouwen om meer veiligheid. Maar ook op andere gebieden strijden ze voor verandering: inspraak in het uitgavenpatroon van de familie, het recht te erven, de vrijheid een eigen partner te kiezen en te werken. Op het platteland zijn de vrouwen overigens al vaak het hoofd van het gezin, omdat de man elders woont en werkt.

Het ligt voor de hand te denken dat vooral vrouwen uit de rijke bovenlaag macht en vrijheid verwerven, maar dat is niet zo. Neem Bhanwari Devi – een vrouw uit de kaste van de onaanraakbaren, de dalits, uit de deelstaat Rajasthan die in 1987 het slachtoffer werd van een groepsverkrachting door mannen uit een hogere kaste. In plaats van te zwijgen klaagde ze de mannen aan. Er volgde een moeizame strijd die jaren duurde, omdat de autoriteiten probeerden hard te maken dat Devi de aanklacht had verzonnen. Ze werd verstoten uit haar gemeenschap. De zaak kreeg veel media-aandacht in binnen- en buitenland, pas na vijftien jaar kwam de zaak voor de rechter. Inmiddels waren twee van de verdachten overleden. Devi ontving verschillende prijzen voor haar strijd en tegenwoordig runt ze een school voor dalit-meisjes. „Deze vrouw strookt niet met het beeld van de Indiase vrouw”, zegt Urvashi Butalia, uitgever, schrijfster en een prominente stem in het feministische debat. „Ze is arm en komt uit de laagste kaste, maar is sterk en succesvol. En zij is niet de enige.”

In de politiek zijn op dit moment 1,2 miljoen vrouwen actief op dorps- en gemeenteniveau, weet Butalia. „Zelfs als je veronderstelt dat de helft van hen een verlengstuk is van haar man, dan nog wil dat zeggen dat er een groep vrouwen is – arm en van lage komaf – die op een relatief machtige positie zit.”

Veel journalisten zochten naar aanleiding van de verkrachtingszaak naar verklaringen. Waarom gebeuren dit soort gruwelijke dingen in India? Maar geweld tegen vrouwen, seksueel of anderszins, komt overal ter wereld voor: volgens cijfers van de Wereldbank zijn meer vrouwen het slachtoffer van geweld dan van kanker, malaria, verkeersongelukken en oorlogsgeweld bij elkaar opgeteld – een fenomeen dat zich niet tot India beperkt.

Desondanks vindt Mahima Kaul de ophef rondom de verkrachtingszaak een goede ontwikkeling: „Het nieuws over die verkrachtingszaak is sensationeel en ongenuanceerd, natuurlijk. En misschien ontstaat daardoor een verkeerd beeld, komen er minder mensen naar India. Dat moet dan maar. Vrouwen hebben het hier ook zwaar. Wie weet, is dit wat het land nodig heeft om wakker te worden.’

De journalisten Muttoo en Kaul noemen hun moeder als een belangrijke factor in hun ontwikkeling. Hun moeders hadden een succesvolle carrière. Toen de zaken van de vader van Ambika Muttoo slecht gingen, was het haar moeder die ervoor zorgde dat het gezin het hoofd boven water hield. En, zeggen ze, logisch dat hun moeders zijn getrouwd met mannen die houden van onafhankelijke vrouwen. Het soort mannen dat hun dochter een vrij bestaan gunt.