Een kraakheldere, wiskundige geest

Gerrit Krol (1934-2013)

Schrijvend trachtte Krol zijn brandende nieuwsgierigheid te bevredigen.

Gerrit Krol in 2000. Foto Tessa Posthuma de Boer/Hollandse Hoogte

Hij ging er steeds kleiner van schrijven, vertelde de gisteravond op 79-jarige leeftijd overleden Gerrit Krol over de ziekte van Parkinson. „Ik denk dat ik dit boek net op tijd af heb”, zei hij in 2004 over de roman Rondo veneziano, al volgde drie jaar later nog Duivelskermis. Dat was een korte roman waarin hij de gevolgen van zijn ziekte met een tekenend gevoel voor het absurde onder de loep nam: „Bij het oversteken levert de patiënt een gevecht op de toppen van zijn kunnen [...] Zo vraagt de patiënt zich af: welk been zet ik het eerst? Beide? Linke soep.”

Behalve de praktische hindernissen waren er de bijwerkingen van de medicijnen, die maakten dat Krol in dromen en hallucinaties werd bezocht door de vreemdste geestesverschijningen. Die vond hij amusant, al hinderde het hem enigszins dat hij geen controle over ze had.

Klein schrijven is wat Krol zijn hele, in 2001 met de P.C. Hooftprijs bekroonde oeuvre heeft gedaan. Uiterst precies probeerde hij in al zijn boeken, of het nu romans, gedichten of essays waren, zijn brandende nieuwsgierigheid naar het bestaan te bevredigen. Wat zijn de redelijkheden en onredelijkheden in de wereld? Wat is er logisch aan een situatie, wat is er absurd? Hoe hebben die twee met elkaar te maken?

Krol had de merkwaardige combinatie van een kraakheldere, wiskundige geest en een groot gevoel voor symboliek. Dat weer zonder het aardse te vergeten: zo ging De Ziekte van Middleton (1969) over een man met een nimmer aflatende fascinatie voor vrouwenborsten. Het boek bestond, zoals meer werk van Krol, niet alleen uit tekst. Graag verwerkte hij schema’s of beeldmateriaal in zijn boeken.

Het leverde de hoekige humorist Krol vanaf zijn debuut (De rokken van Joy Scheepmaker, 1962) een uitzonderingspositie in de Nederlandse letteren op: een schare trouwe liefhebbers en een enkele scepticus. Hij was er de schrijver en de man niet naar om te pleasen: uit zijn literaire werk bande hij het sentiment en in zijn maatschappelijke standpunten was niets te vinden van de vredesverliefde die in zijn generatie algemeen werd omarmd. Zo pleitte hij in 1990 voor het opnemen van de doodstraf in de wet en liet hij zich weinig gelegen liggen aan de kritiek op zijn jarenlange werkgever, Shell.

Gerrit Krol werd op 1 augustus 1934 in Groningen geboren als zoon van een leraar Nederlands. Een MO-studie wiskunde maakte hij niet af. Hij werd in beslag genomen door literaire ambities en een baan als programmeur bij Shell. Voor dat bedrijf trok hij de wereld over, zo woonde hij vijf jaar in Caracas, wat leidde tot de autobiografische roman In dienst van de Koninklijke. Later werkte hij, voor de NAM, in Nigeria. Hij woonde vanaf de jaren zeventig in Groningen en Drenthe. Zijn baan combineerde hij met een literaire productie met veel sporen van zijn dagelijks bestaan, zoals De man achter het raam (1981) waarin een computerprogrammeur een robot bouwt die zo menselijk blijkt dat deze er met zijn vrouw vandoor gaat. Overzichtelijk hoefde literatuur voor Krol niet te zijn – als een boek zich eenvoudig liet samenvatten was er stellig iets mis mee.

Waar hij aanvankelijk nog wel als een veronachtzaamd auteur werd gezien, werd de waardering steeds algemener. Behalve de P.C. Hooftprijs ontving Krol ook de Prozaprijs van de Gemeente Amsterdam voor Het gemillimeterde hoofd (1967), de Constantijn Huygensprijs (1986) en een eredoctoraat van de Vrije Universiteit in 2005. Drie jaar geleden werd hij geëerd met een biografisch alfabetboek, geschreven door Ad Zuiderent: Van Korreweg naar Korreweg. 75 plaatsen in het leven van Gerrit Krol.

In de loop der jaren bleef hij zijn eigen werk doodgemoedereerd aanprijzen, op een wijze die even humoristisch als ontregelend was. Zijn zelfspot kon plotseling als branie klinken – en andersom. Zoals hij het zelf, groot en klein schrijvend tegelijk, uitdrukte: „Meestal schiet je ernaast, faliekant mis. Je rent naar de afgeschoten pijl, die trillend staat in het hout. Je tekent er een roos omheen en de lezer zegt bewonderend: ‘Hoe krijgt hij het voor elkaar.’”

De zender Cultura24 staat vanaf 22 uur vanavond uitgebreid stil bij de dood van Gerrit Krol. Cultura.nl