Vijf vragen over // De NSA en het schandaal

Hoe ontstond het schandaal rondom de Amerikaanse inlichtingendienst NSA?

Tot juni van dit jaar deed de Amerikaanse inlichtingendienst NSA haar werk in relatieve stilte. Toen begon de Britse krant The Guardian met de eerste publicaties over de dienst die op grote schaal gegevens van Amerikaans telefoonverkeer verzamelde en opsloeg. Het bericht was gebaseerd op documenten die waren gelekt door Edward Snowden. Hij werkte voor de NSA op Hawaii.

Volgens bronnen rond Snowden had de IT-specialist verschillende NSA-medewerkers zo gek gekregen hem zijn wachtwoord te geven. Eind mei downloadde Snowden vele tienduizenden documenten van de servers. Daarna vloog hij naar Hongkong en nam hij contact op met journalist Glenn Greenwald en filmmaakster Laura Poitras.

De eerste artikelen over Amerikaanse burgers die op grote schaal werden afgeluisterd, leidden tot verontwaardiging in de VS. Maar nog voordat de opwinding was weggeëbd, kwamen The Guardian en het Duitse weekblad Der Spiegel met nieuwe onthullingen over het afluisterprogramma PRISM, en over de zoekmachine X-Keyscore, die de NSA gebruikt om haar gigantische databanken te doorzoeken. Daarna kwam het nieuws over andere landen: over het aantal onderschepte telefoongesprekken in Frankrijk en Spanje, en over het afluisteren van de mobiele telefoon van de Duitse bondskanselier Angela Merkel. Dat laatste feit leidde tot een officieel protest van de bondsregering.

Wat is de NSA precies?

De NSA is misschien wel de grootste inlichtingendienst ter wereld, en in elk geval de machtigste. Zij is minder bekend dan de CIA en de FBI, maar zeker niet minder belangrijk. De NSA verzamelt zogeheten SIGINT, Signal Intelligence. Dat is informatie uit dataverkeer dat via de ether en de kabel gaat, van e-mails tot faxen, van telex tot telefoon. Anders dan de CIA, de algemene inlichtingendienst van de Amerikanen die rapporteert aan beleidsmakers, is de NSA specifiek belast met het verzamelen van buitenlandse inlichtingen en inlichtingen voor contraspionage. Daarvoor houdt de dienst wereldwijd informatiestromen in de gaten, bewaart gegevens, analyseert ze en rapporteert er vervolgens over. De CIA zet voor zijn doel ook spionnen in, de NSA werkt enkel met informatie uit telefoon en e-mail.

Hoe lang bestaat de NSA al?

De NSA is, zoals ook andere Westerse inlichtingendiensten, ontstaan vanuit cryptografische organisaties die na de Eerste Wereldoorlog het versleutelde (diplomatieke) berichtenverkeer van andere landen probeerden te kraken.

In New York bestond daarvoor in de jaren twintig een kleine mysterieuze organisatie, Black Chamber. Deze dienst slaagde erin om de grootste telegramorganisatie van dat moment, Western Union, te compromitteren om zo het verkeer dat via de telegramdienst ging te kunnen inzien. In de Tweede Wereldoorlog kreeg de dienst, toen Signal Security Agency, een puur militair karakter en probeerden de medewerkers het berichtenverkeer van de Duitsers en Japanners te kraken.

Toen na de oorlog een duidelijke missie wegviel, versplinterde de dienst. Het verval eindigde toen president Harry Truman in 1952 de organisatie in een geheim document extra bevoegdheden gaf en de naam veranderde in NSA. Publiek en media ontging deze stap, waardoor het bestaan van de dienst jarenlang, ook in de Verenigde Staten, onopgemerkt bleef.

Pas in de jaren tachtig en negentig groeide de maatschappelijke interesse voor het werk van de dienst. Dat begon met de publicatie van een artikel van de Britse onderzoeksjournalist over het Echelon-netwerk. Daarin werken de inlichtingendiensten van de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Canada, Nieuw-Zeeland en Australië samen en delen informatie over wereldwijd onderschepte telecommunicatie. Eind jaren negentig deed het Europees Parlement onderzoek naar Echelon en ook in Nederland ontstond discussie over de afluisterpraktijken van de Verenigde Staten en de bondgenoten. De afluistermogelijkheden waren toen al zo groot dat minister van Defensie Frank de Grave in 2001 in een notitie aan de Tweede Kamer schreef dat men ervan uit moest gaan dat alle communicatie getapt werd. De NSA speelde en speelt daarbij, vanzelfsprekend, een hoofdrol.

Wat doet de NSA?

The Washington Post schreef dat de NSA dagelijks 1,7 miljard telefoongesprekken, e-mails en andere communicatie onderschept. Een fractie daarvan eindigt in een van de zeventig databases van het bedrijf. De NSA verwerft deze inlichtingen onder meer door op twintig plaatsen trans-Atlantische kabels te intercepteren, vanuit ambassades telefoonverkeer af te luisteren, satellietverkeer te onderscheppen en door afspraken met telecom- en internetaanbieders.

Verder heeft de NSA toegang tot communicatie van Google, Facebook, Yahoo, YouTube, Skype en Apple, maar ook tot banktransacties en creditcardgegevens. De overgrote meerderheid van de verzamelde gegevens bestaat uit metadata. Die bevat de verkeersgegevens van communicatie: wie communiceert met wie, hoe lang en via welk medium. De NSA slaat de inhoud van de gesprekken en de mails niet op.

Hoe groot is de NSA?

Officieel is de omvang van de NSA geheim, maar schattingen lopen uiteen van 30.000 tot 40.000 werknemers. Ter vergelijking: bij de AIVD en de MIVD werken nu samen ongeveer 2.000 mensen.

In 2013 was het budget van de Amerikaanse dienst ongeveer 8 miljard euro, vergelijkbaar met de totale begroting van het Nederlandse ministerie van Defensie.