Het begon met het kraken van telegrammen

Tot de inlichtingendienst NSA dit jaar in opspraak raakte, leidde de Amerikaanse dienst een zo geruisloos mogelijk bestaan. Maar op grote schaal spioneren doen de NSA en haar voorlopers al sinds de Eerste Wereldoorlog.

Het hoofdkantoor van inlichtingendienst NSA in Fort Meade, Maryland, nabij Washington. Foto EPA

1 Hoe ontstond het schandaal rondom de Amerikaanse inlichtingendienst NSA?

Tot juni van dit jaar deed de Amerikaanse inlichtingendienst NSA haar werk in relatieve stilte. Toen begon de Britse krant The Guardian met de eerste publicaties over de dienst die op grote schaal gegevens van Amerikaans telefoonverkeer verzamelde en opsloeg. Het bericht was gebaseerd op documenten die waren gelekt door Edward Snowden, een voormalig computerexpert van consultant Booz Allen Hamilton. Hij werkte voor de NSA op Hawaii.

Volgens bronnen rond Snowden had de IT-specialist verschillende NSA-medewerkers zo gek gekregen hem zijn wachtwoord te geven. Eind mei downloadde hij vele tienduizenden documenten van de servers van de Amerikaanse inlichtingendienst. Zelf had hij een beperkte bevoegdheid. Daarna vloog hij naar Hongkong en nam hij contact op met de Amerikaanse journalist Glenn Greenwald en filmmaakster Laura Poitras.

De eerste artikelen over Amerikaanse burgers die op grote schaal werden afgeluisterd, leidden tot verontwaardiging in de VS. Maar nog voordat de opwinding was weggeëbd, kwamen The Guardian en het Duitse weekblad Der Spiegel met nieuwe onthullingen over het afluisterprogramma PRISM, en over de zoekmachine X-Keyscore, die de NSA gebruikt om haar gigantische databanken te doorzoeken. Daarna kwam het nieuws over andere landen: over het aantal onderschepte telefoongesprekken in Frankrijk en Spanje, en over het afluisteren van de mobiele telefoon van de Duitse bondskanselier Angela Merkel. Dat laatste feit leidde tot een officieel protest van de bondsregering.

2 Wat is de NSA precies?

De NSA is misschien wel de grootste inlichtingendienst ter wereld, en in elk geval de machtigste. Zij is minder bekend dan de CIA en de FBI, maar zeker niet minder belangrijk. Kijk alleen al naar het hoofdkwartier, Fort Meade, in de bossen bij Washington. Tussen witte schotels doemt een kolossaal glinsterend zwart gebouw op. Rondom deze blikvanger staan nog eens 1.300 gebouwen die bij de inlichtingendienst horen. Via een speciale en beveiligde toegangsweg rijden dagelijks tienduizenden Amerikanen naar het terrein om informatie te vergaren.

De NSA verzamelt zogeheten SIGINT, Signal Intelligence. Daarbij worden inlichtingen gewonnen uit alle vormen van telecommunicatie: van e-mails tot faxen, van telex tot telefoon. Anders dan de CIA, de algemene inlichtingendienst van de Amerikanen die rapporteert aan beleidsmakers, is de NSA specifiek belast met het verzamelen van buitenlandse inlichtingen en inlichtingen voor contraspionage. Daarvoor houdt de dienst wereldwijd informatiestromen in de gaten, bewaart gegevens, analyseert ze en rapporteert er vervolgens over.

De CIA zet voor zijn doel ook spionnen in, de NSA werkt enkel met informatie uit telefoon en e-mail. Een afgeleide functie van de dienst is het bewaken van de Amerikaanse overheidscommunicatie. De NSA valt onder het ministerie van Defensie. De Nationale Sigint Organisatie (NSO) in Nederland is in 2004 eveneens ontstaan vanuit de militaire inlichtingen- en veiligheidsdienst MIVD. In een ambtsbericht van de Amerikaanse ambassade noemden Amerikaanse diplomaten de net opgerichte NSO daarom ook „vergelijkbaar met de NSA”.

3 Hoe lang bestaat de NSA al?

De NSA is, zoals ook andere Westerse inlichtingendiensten, ontstaan vanuit cryptografische organisaties die na de Eerste Wereldoorlog het versleutelde (diplomatieke) berichtenverkeer van andere landen probeerden te kraken. In New York bestond daarvoor in de jaren twintig een kleine mysterieuze organisatie, Black Chamber genaamd. Deze dienst slaagde erin om de grootste telegramorganisatie van dat moment, Western Union, te compromitteren om zo het verkeer dat via de telegramdienst ging te kunnen inzien.

In de Tweede Wereldoorlog kreeg de dienst, toen Signal Security Agency, een puur militair karakter en probeerden de medewerkers het berichtenverkeer van de Duitsers en Japanners te kraken. Toen na de oorlog een duidelijke missie wegviel, versplinterde de dienst. Het verval eindigde toen president Harry Truman in 1952 de organisatie in een geheim document extra bevoegdheden gaf en de naam veranderde in NSA. Publiek en media ontging deze stap, waardoor het bestaan van de dienst jarenlang, ook in de Verenigde Staten, onopgemerkt bleef.

Pas in de jaren tachtig en negentig groeide de maatschappelijke interesse voor het werk van de dienst. Dat begon met de publicatie van een artikel van de Britse onderzoeksjournalist over het Echelon-netwerk. Daarin werken de inlichtingendiensten van de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Canada, Nieuw-Zeeland en Australië samen en delen informatie over wereldwijd onderschepte telecommunicatie. Eind jaren negentig deed het Europees Parlement onderzoek naar Echelon en ook in Nederland ontstond discussie over de afluisterpraktijken van de Verenigde Staten en de bondgenoten. De afluistermogelijkheden waren toen al zo groot dat minister van Defensie Frank de Grave in 2001 in een notitie aan de Tweede Kamer schreef dat men ervan uit moest gaan dat alle communicatie getapt werd. De NSA speelde en speelt daarbij, vanzelfsprekend, een hoofdrol.

4 Wat doet de NSA?

De NSA verzamelt gigantische hoeveelheden informatie en zet die vervolgens om in bruikbare rapporten. Zij heeft daarbij de wettelijke bevoegdheden om geheime operaties op te zetten, in te breken op alle mogelijk denkbare communicatiemiddelen en versleuteling van data ongedaan te maken.

The Washington Post schreef dat de NSA dagelijks 1,7 miljard telefoongesprekken, e-mails en andere communicatie onderschept. Een fractie daarvan eindigt in een van de zeventig databases van het bedrijf. De NSA verwerft deze inlichtingen onder meer door op twintig plaatsen trans-Atlantische kabels te intercepteren, vanuit ambassades telefoonverkeer af te luisteren, satellietverkeer te onderscheppen en door afspraken met telecom- en internetaanbieders.

Verder heeft de NSA toegang tot communicatie van Google, Facebook, Yahoo, YouTube, Skype en Apple, maar ook tot banktransacties en creditcardgegevens. De overgrote meerderheid van de verzamelde gegevens bestaat uit metadata. Die bevat de kerngegevens van communicatie: wie communiceert met wie, hoe lang en via welk medium. De NSA slaat de inhoud van de gesprekken en de mails niet op.

Een medewerker van een buitenlandse inlichtingendienst die nauw samenwerkt met de Amerikanen, vertelde onlangs op een conferentie in Amsterdam dat de NSA in 2007 zo veel informatie verzamelde dat analisten het niet meer konden behappen. Computerprogramma’s die de informatie snel en effectief kunnen verwerken hebben het werk sindsdien overzichtelijker gemaakt.

5 Hoe groot is de NSA?

Officieel is de omvang van de NSA geheim, maar schattingen lopen uiteen van 30.000 tot 40.000 werknemers. Ter vergelijking: bij de NSO werkten in 2004 300 mensen en bij de AIVD en de MIVD werken nu samen ongeveer 2.000 mensen. In 2013 was het budget van de Amerikaanse dienst ongeveer 8 miljard euro, vergelijkbaar met de totale begroting van het Nederlandse ministerie van Defensie.