Fietsen en financiële handel – is er verschil?

Geld is de bron van alle kwaad, maar het betaalt wel de recordboetes. Twee van de meest solide geldgiganten, de Rabobank en de Amerikaanse JPMorgan Chase, ondergingen deze week een lesje in nederigheid.

Het Amerikaanse ministerie van Justitie sloot met JPMorgan de allergrootste schikking ooit met één organisatie, zoals het departement fijntjes noteerde. Reden: misleidende hypotheekverkoop. Kassa: 13 miljard dollar. Het was de tweede kleinering in luttele maanden. De bank kreeg eerder 920 miljoen dollar boetes wegens falende controle op handelaren in Londen die 6 miljard dollar verlies veroorzaakten.

Rabo moest dinsdag het vertrek aankondigen Sipko Schat, de tweede bestuurder na voorzitter Piet Moerland die het veld ruimt vanwege de manipulatie door handelaren van de Libor-rente.

Een paar uur na het aftreden van Schat viel een pakje documenten van de internationale bankentoezichthouders in m’n mailbox. De toezichthouders, verenigd in de Financial Stability Board, meldden dat zij hun ‘principes voor een effectief kader voor risicobereidheid’ hadden gepubliceerd. Een taaie titel voor twaalf pagina’s die, kort gezegd, banken opdragen een coherent en controleerbaar raamwerk te hebben voor de financiële risico’s die zij (bereid zijn te) lopen. Die opdracht is gericht aan banken die cruciaal zijn in het internationale geldverkeer. In Nederland heeft alleen ING Bank die status. Rabo niet, gek genoeg. Ook al is Rabo een van een de veiligste banken ter wereld die niet in overheidshanden is.

Het ‘risicokader’ van de Stability Board vertrouwt op interne controles en accountantsdiensten van banken. Die schoten in financiële handel bij Rabo en JP Morgan juist tekort. Zij zijn eersteklasgeldinstituten. Als zij verzaken, wat is dan het praktisch nut van deze principes?

JPMorgan en Rabobank speelden een soevereine rol als baken van vertrouwen in de kredietcrisis (2008/2009). Zij koesteren hun ijzersterke financiële positie, wat JPMorgans chef Jamie Dimon zijn fortress balance sheet noemt.

Beide banken zijn tevens bij uitstek bedreven in de bewaking van hun zakelijke risico’s, zoals in hun kredieten aan particulieren en bedrijven. Al gaan daar ook zaken fout, zoals de excessieve kredieten van Rabo aan projectontwikkelaar Eurocommerce. JPMorgan krijgt de recordschikking van deze week op haar brood. De misleidende praktijken kwamen vooral voor rekening van twee banken die JPMorgan mede op verzoek van toezichthouders op de banken had gekocht om een uitbraak van financieel onheil te smoren.

Zo gedisciplineerd als de twee banken zijn in kredietbeoordeling, zo opzichtig faalde hun controle op een (klein) deel van hun mensen in hun financiële handel. Hoe kan dat?

Bij kredieten draait alles, zeker als de bedragen groeien, om collectieve besluitvorming. Financiële handel is daarentegen op en top individueel. Daarom zijn er strakke normen voor handelaren. Normen die bij JP Morgan én bij Rabobank door collectief optreden van handelaren werden ontdoken of genegeerd. Bankbazen én toezichthouders kennen deze mazen in de controles, en toch gebeurt het.

De vergelijking met de Rabo-wielerploeg dringt zich op. Wielrennen is een individuele sport, maar wel in ploegverband, met hoge prestatiedruk, vol bedrijfsrisico’s (doping). Individuele renners deden wat individuele handelaren deden: samenspannen en de regels en de controles ontduiken. In de wielersport stopte Rabobank na de dopingonthullingen met haar profploeg. Het afbreukrisico was te groot. Het wachten is op het logische vervolg: het menselijke risico in financiële handel gaat niet samen met een bank met eersteklasreputatie.

Maarten Schinkel en Menno Tamminga schrijven in deze column over economische ontwikkelingen.