Diep verdeeld Oekraïne kiest om het geld weer voor Rusland

Oekraïne heeft de onderhandelingen met de EU op de valreep gestaakt. Volgens de regering in Kiev is financiële steun uit Rusland nu belangrijker dan Europese integratie.

Een Oekraïense politicus debatteert in een T-shirt met het gezicht vanJoelia Timosjenko. Het parlement verwierp gisteren een wet om de ex-premier vrij te laten. Foto Reuters

Oekraïne neemt abrupt afstand van Europa. Twee maanden nadat de Oekraïense regering had gekozen voor een associatieverdrag met de Europese Unie (EU) heeft dezelfde regering gisteren besloten niet verder te gaan met dat verdrag. De ex-Sovjetrepubliek kiest om „tactische redenen” nu weer voor een „actieve dialoog” met Rusland, zei premier Nikolaj Azarov vandaag.

Het besluit van Oekraïne is een geopolitieke overwinning voor Rusland, dat er dit najaar ook al in slaagde om Armenië uit de onderhandelingen met de EU te trekken. President Vladimir Poetin liet de druk op Kiev afgelopen maanden oplopen. Moskou eiste dat Oekraïne geld zou betalen voor niet afgenomen maar wel contractueel besteld gas uit Rusland. En het Kremlin dreigde ook met andere sancties. Twee weken geleden was president Viktor Janoekovitsj ineens in Moskou voor besprekingen met Poetin. Kort daarna pleitten zakenlieden uit het industriële oosten van Oekraïne er voor het akkoord een jaar op te schorten.

De EU heeft teleurgesteld gereageerd. Polen, de grootste pleitbezorger van het associatieverdrag, noemde het een besluit van Oekraïne een „onomkeerbaar verlies”. Eurocommissaris Stefan Füle, verantwoordelijk voor uitbreiding, heeft vandaag zijn reis naar Kiev afgezegd. Volgens Füle is er een verband tussen het Oekraïense besluit en de recente „ongerechtvaardigde economische en handelsmaatregelen” van Rusland.

De Poolse ex-president Aleksander Kwasniewski uitte gisteren al zijn „zware teleurstelling over de unilaterale beslissing van de Oekraïense regering”. Met voormalig Europarlementvoorzitter Pat Cox begeleidde hij de onderhandelingen in Kiev. Die missie, concludeerde het duo, is mislukt. Niet in de laatste plaats „door de slechte staat van de economie en dramatisch toegenomen druk vanuit Rusland’’.

Kwasniewski en Cox waarschuwen dat het zogeheten Oostelijk Partnerschap (integratie in de Europese markt van Oekraïne en vijf andere ex- Sovjetrepublieken) jaren vertraging zal oplopen. Het associatieverdrag zou volgende week op een top in Vilnius zijn beslag moeten krijgen. Voor Litouwen was een akkoord een erezaak. De postcommunistische landen gaat het om meer dan alleen het terugdringen van de Russische invloedssfeer. De oostelijke regio’s van Polen komen moeilijk tot economische wasdom, omdat de EU daar abrupt eindigt.

Of nu de deur tussen Oekraïne en Europa echt op slot zit, is nog niet geheel zeker. In Brussel is optimisme ver te zoeken. Kiev heeft zichzelf in de voet geschoten door „de meest ambitieuze overeenkomst die de EU ooit aan een partnerland heeft aangeboden”, zegt ‘buitenlandcoördinator’ Catherine Ashton. Het associatieverdrag bood „een unieke kans om de trend van teruglopende buitenlandse investeringen in Oekraïne te keren”. De Poolse minister van Buitenlandse Zaken, Radoslaw Sikorski deed nog wel een beroep op president Janoekovtisj. Hij kan een „definitieve beslissing” nemen, benadrukte Sikorski. Wellicht heeft de president dat al gedaan. Een maand geleden liet Janoekovitsj weten dat ex-premier Joelia Timosjenko, zijn aartsrivaal die gevangen zit wegens machtsmisbruik, kon worden vrijgelaten om in Duitsland medisch behandeld te worden. Maar gisteren stemde het Oekraïense parlement tegen alle wetsvoorstellen die dit elegante compromis mogelijk moesten maken.

De volksvertegenwoordigers in de Verchovna Rada gaven deze week echter ook signalen af die wijzen op een voortgezette Europese oriëntatie. Gisteren stemde het parlement wel in met een wet die eerlijke verkiezingen moet bevorderen. Vandaag zou een wet in stemming komen die justitie op afstand van de politiek moet zetten. Maatregelen tegen ‘selectieve rechtspraak’, waarvan volgens de EU onder anderen Timosjenko het slachtoffer is geworden, waren een voorwaarde van Brussel. Een andere moeilijke eis voor een associatieverdrag met de EU was anti-discriminatiewetgeving. Vooral de Russisch orthodoxe kerk gebruikte die wet, die met name moet voorkomen dat seksuele minderheden worden achtergesteld of straffeloos bedreigd, als propaganda tegen Europa.

De Oekraïense samenleving is diep verdeeld over de stap die de regering nu heeft gezet. Zelfs de regeringspartij is niet eensgezind als het om Europa gaat. Sinds gisteravond verzamelen zich op het centrale regeringsplein in Kiev demonstranten met Europese vlaggen. Om te voorkomen dat die betogers een permanent kamp bouwen, zoals tijdens de Oranje revolutie in 2004, hebben de autoriteiten via de rechter er tenten en andere bouwsels tot 7 januari volgend jaar verboden.