Achtergrond Waar ligt de grens voor foute opmerkingen op tv?

„Er wordt hier veel te veel gezegd op televisie wat men laat passeren. En de regels zijn zo opgerekt dat niemand zich er zorgen over maakt. Dat is de sfeer geworden in Nederland. Ik vind dat een kwalijke zaak, omdat het de integriteit van mensen aantast”, zegt de mediaombudsman Jan van Groesen. Hij krijgt nog weinig klachten binnen over racistisch getinte uitspraken die recent op tv zijn gedaan. Soms is er weer een paar dagen ophef over iets, zegt Van Groesen, maar dan vergeten mensen het weer.

De grens is in theorie duidelijk bepaald in de wet. Je mag een ander niet discrimineren op basis van ras, religie of seksuele geaardheid. Maar de praktijk wijst uit dat de grens betwistbaar is. Want wanneer zijn uitspraken op televisie een grap en wanneer is het racistisch? Dat is voor een rechter een afweging. En die is vaak lastig te maken, omdat er een verschil is tussen wat niet netjes is en wat juridisch niet mag.

De rechter kijkt naar de context, zegt hoogleraar informatierecht aan de Universiteit van Amsterdam Nico van Eijk. „Als ik in een lege straat roep: ‘Er is brand!’ gebeurt er niets, maar wel als ik het in de bioscoop doe.” Een komiek mag op televisie meer zeggen dan een politicus, zegt Van Eijk, omdat een komiek minder serieus genomen wordt. Verder is van belang waar het is gezegd. Voor een amusementsprogramma gelden andere regels dan voor een serieus informatief programma, zegt Van Eijk. Ook kijkt de rechter naar hoeveel autoriteit er wordt toegekend aan de persoon die de uitspraak deed, en of het programma live uitgezonden werd, zoals dat van Humberto Tan, of van tevoren opgenomen en gemonteerd, zoals Holland’s Got Talent.

Als de rechter de gedupeerde in het gelijkstelt kan die een rectificatie of een (immateriële) schadevergoeding krijgen, zegt media-advocaat Jan Henk van der Velden van Wijn & Stael advocaten. „Maar de kosten van een rechtszaak wegen vaak niet op tegen de schadevergoeding. Toch hecht de gedupeerde vaak aan een principiële uitspraak waarbij hij in het gelijk wordt gesteld.”

Volgens Van der Velden wordt vaak gesteld dat een foute opmerking gewoon als grapje was bedoeld. De vraag is dan: was het voor iedereen duidelijk dat het om een grap ging? De rechter kijkt dan naar de sfeer en omstandigheden waarin iets is gezegd. En natuurlijk kun je je in een grap meer permitteren, maar is het geen vrijbrief om alles te zeggen, zegt hij.

Media-advocaat Hans Bousie zegt dat er in het geval van Gordon juridisch weinig gedaan kan worden. „Hij wordt neergezet als clown van Nederland. Of het nou om iemand gaat uit de Achterhoek, iemand met een raar hoofd of een Chinees, hij maakt iedereen met de grond gelijk.”

Bousie meent dat dit soort uitspraken voor programma’s zelf niet vervelend zijn, omdat ze hierdoor juist de kijkcijfers krijgen die ze willen. Wie zich gediscrimineerd voelt, wordt snel als aansteller weggezet – te snel, vindt Bousie. „De belediging betreft nooit de mensen die zeggen dat de ander niet moet zeuren.”

„Het publiek weet dat Jack Spijkerman en Gordon niet racistisch zijn”, zegt woordvoerder Jaap Paulsen van RTL, gevraagd naar een reactie op de geruchtmakende opmerkingen. „Je kunt ervan uitgaan dat het nooit de bedoeling is om kijkers te kwetsen of beledigen.”