Ook advocaten moeten waarheid koesteren

Er is iets grondig mis met de beroepsethiek van advocaten. Als cliënten liegen, horen ze daar niet in mee te gaan, vindt Bart Heyning.

Illustratie Hajo

Wat de advocaat beweert, behoeft niet ‘waar’ te zijn. Dat vindt Germ Kemper. Een stelling die hij verdedigde toen hij nog deken van de Amsterdamse Orde van Advocaten was. In de bewuste Zembla-uitzending van 10 oktober, over echtscheidingen, zei hij: ,,Een advocaat is geen rechter, daar begint het mee. Hij is ook geen politieman die met getuigen kan proberen vast te stellen wat de waarheid is. Ook als iets wellicht verzonnen is, dan leert dat een rechter toch waar de schoen zoal wringt.’’ Toen hem gewezen werd op het gevaar van ‘processtalking’, het telkens maar zomaar aanklagen, zei de deken: ,,Ja, zo is het leven. Niets aan te doen.”

Hoe groot is het draagvlak eigenlijk voor dit soort beweringen? Recent werd in Groningen, op een juristencongres, een casus voorgelegd. Als je als advocaat zou merken dat het document – waardoor toewijzing van een vordering verzekerd is – door je cliënt is vervalst, zou je dit dan aan de rechtbank meedelen? De meeste congresgangers (docenten, studenten, advocaten, rechters, OM’ers) vonden van niet: dat zou niet in het belang zijn van de cliënt. Jezelf terugtrekken en een andere advocaat de zaak laten behandelen - dat zou ‘fair’ zijn. Het oordeel sloeg om toen werd gevraagd of men dit ook ‘fair’ vond als zij zelf die wederpartij zouden zijn. Tumult, dat was volstrek onacceptabel.

Vrijwel iedere professional wordt afgerekend op de waarheid. Ook accountants, die qua beroepsuitoefening misschien nog het meest op advocaten lijken. Arthur Andersen LLP, ooit een van de ‘Big Five’, werd ontbonden na gerommel met jaarstukken van Enron. Dat de samenleving niet is gediend van onwaarheden, blijkt ook uit het wetboek van strafrecht: ‘Bedrog is het op arglistige wijze opwekken van een onjuiste voorstelling bij een ander’. Daar staat vier jaar gevangenisstraf op. En een advocaat zou vrijuit gaan?

Een rondvraag onder leden van de balie, de beroepsvereniging van advocaten, suggereert van wel. Antwoorden varieerden van ‘iedereen doet het’ tot ‘de advocaat moet partijdig zijn’ en ‘de los is er vanaf als dit niet meer mag’. Steevast wordt gehamerd op ‘het belang van de cliënt’. Geheimhoudingsplicht zou de advocaat verbieden om de rechter over vervalsingen of leugens te informeren. Met andere woorden: de geheimhoudingsplicht zou van een hogere orde zijn dan eerlijke rechtsbedeling.

In zijn ‘sociale contract’ stelde John Locke al in 1689 dat de staat het resultaat is van een in vrijheid door burgers gesloten overeenkomst. De burger draagt een deel van zijn natuurlijke rechten aan de machthebber over. Eén daarvan is het recht op eigenrichting. Maar niets voor niets. Voorwaarde is dat hij iets terugkrijgt dat waardevoller is: een eerlijke rechtsbedeling. Het recht op eigenrichting, zegt Locke, mag hij terugvorderen als machthebbers in gebreke blijven.

De reactie van ex-echtgenoten op de Zembla-uitzending ging een stap in de richting die Locke aangeeft. Volgens het Advocatenblad interpreteren zij de uitspraken van Kemper als ‘een vrijbrief voor een moddergevecht’. Het gevoel dat er in de rechtszaal toch geen recht wordt gedaan, kan ertoe leiden dat gedupeerden van een rechtsgang afzien of – erger – dat zij hun recht op eigenrichting terugclaimen. Echtscheiden wordt dan letterlijk vechtscheiden, tevens de titel van de Zembla-uitzending.

Het gedrag van de advocaat dient daarom in de eerste plaats te worden getoetst aan het beoogde resultaat van de rechtsgang: de eerlijke rechtsbedeling. Dat daaronder ook de bescherming van de gerechtvaardigde belangen van de wederpartij valt, blijkt uit de reacties op dat juristencongres. Het vaststellen wat nog wel en wat niet meer mag is dus helemaal niet zo moeilijk. ‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook de ander niet’, hoort ook hier te gelden.

Het is toch te gek voor woorden dat niet het parlement maar de Orde van Advocaten en zijn eigen tuchtrechter bepaalt wat eerlijke rechtsbedeling is? Vergeet niet dat advocaten een financieel belang hebben bij de huidige praktijk: zij bezitten een monopolie op procesvertegenwoordiging, het overhoop halen van de waarheid kost tijd en levert dus geld op. De belastingbetaler, zeker als het gaat om gefinancierde rechtsbijstand, is hier ook de dupe van.